Ενας (οχι στ’αλήθεια) άγνωστος παράγοντας ανάπτυξης

Image

(μια μικρότερη έκδοση του άρθρου αυτού δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή: 1+2)

Πως το εξαθλιωμένο προλεταριάτο εργατών γης (δεν) έσωσε την Ελληνική γεωργία

Η ύπαιθρος έχει κατορθώσει ως σήμερα να συγκρατήσει τις συνέπειες της κρίσης στην οικονομία και την απασχόληση, σε εντυπωσιακό βαθμό σε σχέση με τα αστικά κέντρα. Είναι χαρακτηριστικό πως ενώ η συμβολή της αγροτικής οικονομίας στο ΑΕΠ, υπολογίζονταν στο 3,5% το 2009, πέρυσι ανέβηκε στο 4,1% με βελτίωση μάλιστα του ισοζυγίου εξαγωγών του κλάδου. Σε ότι αφορά την απασχόληση, η αγροτική εκμετάλλευση φάνηκε να συγκρατεί τις θέσεις με μικρά πλήγματα και με παράλληλη εισροή από τον Αστικό χώρο, σε επίπεδα που λίγο ως πολύ ίσχυαν και προ κρίσης. Όμως στην πραγματικότητα τα μεγέθη αυτά δεν μπορούν να εμπνέουν καμιά ικανοποίηση ή αισιοδοξία για το μέλλον. Το πραγματικό κόστος της οικονομικής σωτηρίας της υπαίθρου μετριέται σε ανθρώπινο αίμα, καταστροφή του κράτους δικαίου και όπως φάνηκε στην περίπτωση της Μανωλάδας, δυνητικά σοβαρό πλήγμα στις τοπικές οικονομίες.

Η Βουπρασία δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά χαρακτηριστικό παράδειγμα της διάρθρωσης της αγροτικής παραγωγής σε πολλά τμήματα της χώρας. Ο περιφερειάρχης Ηπείρου έκανε πρόσφατα λόγο για δούλους που φτάνουν στην περιοχή από γραφεία των Αθηνών. Στην Αρτα καταγγέλλεται υπερεκμετάλλευσή μεταναστών κατά τη συγκομιδή των εσπεριδοειδών. Στη Βοιωτία Πακιστανοί νοικιάζονται από κυκλώματα δουλεμπόρων προκειμένου να κάνουν τη συγκομιδή κρεμμυδιών. Στην Αργολίδα και τη Λακωνία υπάρχουν καταγγελίες πως συμβαίνει το ίδιο με τη συγκομιδή πορτοκαλιών.

Ο “άγνωστος παράγοντας ανάπτυξης” της αγροτικής μας οικονομίας, της τελευταίας τριακονταετίας, όπως τον αποκαλούν οι ακαδημαϊκοί, στην πραγματικότητα κατασκευάστηκε ως τέτοιος προκειμένου να εξυπηρετήσει την ανταγωνιστικότητα της. Δεν είναι άλλος από το μεταναστευτικό πληθυσμό, ο οποίος παρέχει ανειδίκευτη εργασία χαμηλού κόστους σε καθεστώς παρανομίας και στυγνής εκμετάλευσης. Παραμένει δε, άγνωστος αφού δεν καταγράφεται, εκτιμάται όμως σαν τμήμα του ενός εκατομμυρίου μεταναστών που βρίσκονται στη χώρα περίπου, εκ των οποίων οι μισοί εκτιμάται πως ζουν σε καθεστώς παρανομίας.

Ο εκσυγχρονισμός έφερε τη φτηνή εργασία

“Ο Αγροτικός τομέας βρίσκεται σε μια σταθερή πορεία εκσυγχρονισμού εδώ και σαράντα χρόνια” λέει ο Αντώνης Μωυσίδης, καθηγητής αγροτικής πολιτικής του παντείου Πανεπιστημίου. Το 1971, το 53,9% του πληθυσμού ασχολούνταν με τη γεωργία και η δομή της παραγωγής στηριζόταν στην οικογένεια. Το 2001 μόλις το 13,4% του πληθυσμού απασχολούταν στη γεωργία και την κτηνοτροφική παραγωγή και η ύπαιθρος γερνούσε σε βαθμό που έδειχνε να μην είναι σε θέση να εξακολουθήσει να παράγει. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να εκσυγχρονιστεί, να αναδιαρθρωθεί σταδιακά σε βιομηχανική βάση απασχολώντας πολύ περισσότερους μόνιμους και εποχικούς υπαλλήλους από ότι στο παρελθόν. “Εως τη δεκαετία του 2000 τα αγροτικά μηχανήματα, όπως τα τρακτέρ, είχαν υπερτριπλασιαστεί σε σχέση με τις δεκαετίες του 70 και του 80. Τα πρώτα κύματα μεταναστών αναδημιούργησαν τον παραγωγικό κορμό της αγροτικής οικονομίας ρίχνοντας το κόστος των ημερομισθίων. Όχι μόνο δεν έκλεψαν τις δουλειές των Ελλήνων, αλλά ζωντάνεψαν την ύπαιθρο που μαράζωνε” λέει ο Μωυσίδης. Κατά την περίοδο 1991-2000 οι αγροτικές εκμεταλλεύσεις διπλασιάστηκαν, όμως από τότε ως το 2007 πενταπλασιάστηκαν. Ενώ το 1991η εποχική εργασία αφορούσε στο 29% του συνόλου των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, το 2007 αφορούσε στο 43%, κάτι που σηματοδοτεί τη στροφή στην εντατική, παραγωγική  γεωργία. Από το 1998 ως το 2012 οι μισθωτοί στον πρωτογενή τομέα σημείωσαν αύξηση της τάξης του 78% ξεπερνώντας τα 46000 άτομα, ενώ ακόμα και τη διετία 2009-2011 τα νούμερα εργαζομένων, εργατοωρών και εκμεταλλεύσεων παρέμεναν περίπου στα επίπεδα του 2005-6.

Στην ύπαιθρο υπάρχουν τρεις διακριτές τάξεις σήμερα: Οι αγρότες, οι μόνιμοι μισθωτοί μετανάστες εργάτες και οι εποχικοί – το νέο εξαθλιωμένο προλεταριάτο γής” λέει ο Απόστολος Παππαδόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής στη Γεωγραφική & Κοινωνική Ανάλυση του Αγροτικού χώρου, στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο. “Κατάλαβα ότι υπάρχει συγκεκριμένο κοινωνικό στάτους, όταν είδα κατάστημα της western union και call centers στη μέση του πουθενά στην Ηλεία. Αυτοί οι άνθρωποι ξέρουν ποια είναι η θέση τους στην κοινωνία και ότι δεν προβλέπεται η διεκδίκηση δικαιωμάτων για αυτούς. Οι Πακιστανοί, Μπαγκλαντεσιανοί μετανάστες χωρίς χαρτιά συντηρούνται στο χαμηλότερο επίπεδο διαβίωσης, θέλοντας μόνο να εργάζονται και να στέλνουν χρήματα πίσω” συνεχίζει ο ίδιος. Η διάρθρωση της εργασίας στην ύπαιθρο ακολούθησε τη διαδικασία ένταξης των μεταναστών στην Ελληνική πραγματικότητα. Από σχετική έρευνα των Παππαδόπουλου-Κασσίμη του 2011 φαίνεται πως οι μετανάστες που έφτασαν ως το 2005 στη χώρα (χρονιά κατά την οποία σταμάτησαν οι νομιμοποιήσεις) εντάσσονται περισσότερο στο δυναμικό των μόνιμων εργατών γης, προτιμούν τις περιοχές στις οποίες υπάρχει πολυκαλλιέργεια και ενσωματώνονται στις τοπικές κοινωνίες. Αντίθετα, οι μετανάστες Ασιατικής καταγωγής που ήρθαν αργότερα δεν περιμένουν καμιά διαδικασία νομιμοποίησης που θα τους επέτρεπε να ενσωματωθούν στην Ελληνική κοινωνία και προτιμούν τις περιοχές εποχικής εντατικής καλλιέργειας. Σε αυτές τις περιοχές το 81% των εργατών γης παρουσιάζει εισόδημα κάτω των 10.000 ευρώ ετησίως, με τους Αλβανούς να ηγούνται της πυραμίδας και τους Μπαγκλαντεσιανούς να έρχονται τελευταίοι με εισόδημα μόλις 5400 ευρώ περίπου. Η φτηνή αδήλωτη εργασία τους, κρατά το κόστος παραγωγής χαμηλά, συμβάλλοντας στην ανταγωνιστικότητα των Ελληνικών προϊόντων στη διεθνή αγορά.

Τι συμβαίνει διεθνώς

Ο ανταγωνισμός είναι η αιτία του φαινομένου Μανωλάδα λέει ο Χαράλαμπος Κασσίμης, καθηγητής στο Εργαστήριο Γεωργικών Εφαρμογών, Αγροτικών Συστημάτων & Αγροτικής Κοινωνιολογίας στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. “Διαφορετικές χώρες διαθέτουν διαφορετικό κόστος εργασίας στο χωράφι, όμως το κόστος αυτό συνιστά το 50% του τελικού προιόντος, άρα η συρρίκνωση του θεωρείται σημαντική”. Παρόμοια περιστατικά άγριας εκμετάλλευσης παρατηρήθηκαν κατά τα προηγούμενα χρόνια στην Πούλια της Ιταλίας και την περιοχή Ελ Χίντο της Ισπανίας. Εκεί υιοθετείται πλέον το μοντέλο της συμβολαιακής εργασίας ελεγχόμενης μετανάστευσης. Μαροκινοί εποχικοί μετανάστες εργάζονται στη συγκομιδή με δικαίωμα -εφόσον επιστρέψουν στην πατρίδα τους- να επαναπροσληφθούν τον επόμενο χρόνο. Στην Αγγλία την δουλειά κάνουν εποχικοί εργάτες από την Καμπότζη. Νομιμότητα όμως δεν σημαίνει απαραίτητα και λύση του προβλήματος. Στην Ιρλανδία παρότι ο αγρότης υποχρεούται να παρέχει στέγη και ασφάλιση, η εντατικοποίηση της παραγωγής οδηγεί σε υπερεκμετάλευση της εργασίας, όπως γίνεται για παράδειγμα με τη μέτρηση της αποδοτικότητας ενός εργάτη γης με το  καφάσι. Σε πολλές πολιτείες των ΗΠΑ λειτουργούν ειδικές οικονομικές ζώνες όπου ισχύουν τα ημερομίσθια των χωρών καταγωγής των μεταναστών εργατών. Στην Ελλάδα επεκράτησε η εκμετάλλευση της εργασίας των παράνομων μεταναστών. “Το καθεστώς παρανομίας, όμως, είναι εύθραυστο. Οι αγρότες αντλούν μεγαλύτερη υπεραξία από την υπερεργασία των μεταναστών, μεν, όμως η εξαθλίωση τους υπονομεύει αυτή την υπεραξία στην πραγματικότητα, όπως έδειξε η Μανωλάδα”.

Γιατί βάλλεται η τοπική οικονομία

Περισσότερο από το 90% της εθνικής παραγωγής φράουλας εντοπίζεται στην περιοχή της Μανωλάδας και από αυτήν περισσότερο από το 90% εξάγεται. Κατά την προηγούμενη δεκαετία η μέση έκταση που καλύπτονταν με φράουλα ήταν 1000 στρέμματα ανά αγρότη, όμως σήμερα έχει ανέβει στα 12,000 στρέμματα, γεγονός που δηλώνει την αλλαγή στην διάρθρωση της αγροτικής οικονομίας που έχει συντελεστεί. Σε αντίθεση με άλλες Ευρωπαϊκές χώρες, όπου γίνεται μετάκληση νόμιμων εποχικών μεταναστών εργατών γης, στην Ηλεία (και πολλές άλλες περιοχές ανά την Ελλάδα) προτιμήθηκε η εργασία των παράνομων μεταναστών. Είναι χαρακτηριστικό πως από τις 16800 θέσεις μετακλητών που προκήρυξε το υπουργείο εργασίας πέρυσι, το 80% πληρώθηκε σε αγροτικές εργασίες στη Μακεδονία, κατά κύριο λόγο από εργάτες αλβανικής καταγωγής. “Στην Ηλεία απαιτούνται κάθε χρόνο 100 μεροκάματα ανά στρέμμα την περίοδο της συγκομιδής φράουλας. Πρόκειται για μια μόνιμη ανάγκη. Γιατί δεν έγινε καμιά ενέργεια να απασχοληθούν νόμιμοι μετανάστες; Γιατί βεβαίως βρίσκουν πιο φτηνή εργασία” σχολιάζει ο ίδιος. Οι Παππαδόπουλος και Κασσίμης υποστηρίζουν ότι είναι τα κυκλώματα παράνομης μετανάστευσης και οι τοπικοί παράγοντες που προωθούν στην περιοχή εποχικούς εργάτες χωρίς δικαιώματα με σκοπό να πιέζουν προς τα κάτω τα ημερομίσθια. “Η τοπική κοινωνία υποκρινόταν και βολεύονταν. Τους είχαμε ενημερώσει όλους, ήδη από το 2008-2009. Τους είχαμε ακόμα επισημάνει τον κίνδυνο του μποϊκοτάζ και της οικονομικής κατάρρευσης για αυτό το λόγο. Η ανοχή του πολιτικού συστήματος δημιούργησε το φαινόμενο. Είναι άμεση ανάγκη να μπουν περιορισμοί στους παραγωγούς”, λέει ο κος Κασσίμης.

Οι παραγωγοί φράουλας δέχονται ισχυρή πίεση από την οικονομική κρίση λόγω της αύξησης της φορολογίας, του ηλεκτρικού, των μεταφορικών και των πρώτων υλών που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή φράουλας. Η πίεση αυτή μεταφέρεται στον αδύναμο κρίκο, τους παράνομους μπαγκλαντεσιανούς μετανάστες, οι οποίοι, όντας αδύναμοι δεν μπορούν ούτε την υπερεκμετάλευση να αντιπαλέψουν, ούτε την πτώση των αμοιβών τους.

Σε όλη την Ευρώπη και βεβαίως στην Ηλεία η ιδέα που οδηγεί την αγροτική παραγωγή είναι αυτή του ποιοτικού προϊόντος, κι είναι αυτή ακριβώς που πλήττεται από την εξαθλίωση της εργασίας. “Γυρνάει μπούμερανγκ. Δεν μπορείς να δημιουργείς αγροτικά προϊόντα ποιότητας χωρίς να τηρείς τους κανόνες υγιεινής και αξιοπρεπούς διαβίωσης των εργατών που τα παράγουν. Δημιουργείς συνειδησιακά προβλήματα στους καταναλωτές και ανησυχία για τη δημόσια υγεία αν δεν προστατεύεις αυτούς τους ανθρώπους” λέει ο Απόστολος Παπαδόπουλος. Σε πρόσφατη ανακοίνωση της η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, ανεξάρτητη συμβουλευτική αρχή του κράτους, υπογραμμίζει τη βαριά προσβολή του κράτους Δικαίου, των Ευρωπαϊκών και Διεθνών συνθηκών προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που επλήγησαν στη Μανωλάδα. Προχωράει όμως κι ένα βήμα παραπέρα, κατονομάζοντας τις αρχές του κράτους που ανέχτηκαν το φαινόμενο, ως μη όφειλαν, ζητώντας τους να παρέμβουν: “τα ελεγκτικά όργανα, όπως το ΣΕΠΕ, την Υπηρεσία Ελέγχου Ανασφάλιστης Εργασίας του ΙΚΑ και τα όργανα του ΟΓΑ, τις υπηρεσίες δίωξης σωµατεµπορίας της ΕΛ.ΑΣ, να προβαίνουν σε τακτικούς και απροειδοποίητους ελέγχους”. Καλεί όμως και την κυβέρνηση “να ενισχύσουν τη στελέχωση, την υλικοτεχνική υποδοµή και τη διαρκή επιµόρφωση” αυτών των οργάνων.

“Όλα είναι στο φως, και οι ταλαιπωρημένοι μετανάστες, και οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης και οι εξαντλητικές συνθήκες εργασίας” λέει ο Χαράλαμπος Κασσίμης. “Ας το πούμε απλά: είναι ένα μοντέλο βιομηχανικής παραγωγής στην γεωργία που στηρίζεται αποκλειστικά στην φθηνή, ανασφάλιστη εργασία μεταναστών. Αυτή η δεξαμενή τροφοδοτείται συνεχώς από κυκλώματα που φέρνουν νέους μετανάστες με ακόμα χαμηλότερες αμοιβές. Όταν η πολιτεία απουσιάζει, η κοινωνία σιωπά και υποκρίνεται, κάθε έννοια ανθρωπίνων δικαιωμάτων καταπατείται”.

Advertisements
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: