Συνέντευξη: Tizianna Terranova

(Από την Καθημερινή – 29/01/12 – εδώ το πλήρες απομαγνητοφωνημένο κείμενο)
Η Ιταλίδα καθηγήτρια πολιτικής οικονομίας του Διαδικτύου και των Νέων Μέσων στο Πανεπιστήμιο της Νάπολης, Tiziana Terranova, είναι γνωστή στον ακαδημαϊκό κόσμο από το 2004, όταν εξέδωσε το βιβλίο Network Culture: politics for the information age («Κουλτούρα της δικτύωσης και πολιτική στην εποχή της πληροφορίας»). Στο βιβλίο της αναλύει τις αλλαγές που φέρνουν στην πολιτική οικονομία το Διαδίκτυο και οι νέες τεχνολογίες. Μεταξύ άλλων πιστεύει ότι η παραγωγή υπεραξίας για τις επιχειρήσεις δεν συντελείται πλέον εντός του εργάσιμου χώρου και χρόνου, αλλά υπερβαίνει και τις δύο παραμέτρους διεισδύοντας πλέον στο σύμπαν των κοινωνικών μας σχέσεων και επικοινωνιών. Ως παράδειγμα αλλά και πεδίο έρευνας χρησιμοποιεί τα κοινωνικά δίκτυα όπως το facebook και το twitter τα οποία αντλούν τα κέρδη τους από την επικοινωνία εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων ανά τον κόσμο και βρίσκονται στο κέντρο της προσοχής σε ό, τι αφορά κεντρικά ζητήματα όπως η συγκρότηση κοινωνικών κινημάτων, η κρίση των ΜΜΕ κ. ο. κ.

Η Tiziana Terranova βρέθηκε στην Αθήνα για λίγες μέρες καλεσμένη του Εργαστηρίου Σπουδών Φύλου του Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου. Η «Κ» μίλησε μαζί της με αφορμή τη διάλεξη που παραχώρησε για το κοινό στο κατάμεστο Θέατρο Εμπρός, αλλά και την πρόσφατη διαμαρτυρία της Wikipedia και χιλιάδων ιστοτόπων για τις οδηγίες SOPA και PIPA.

Θα ήθελα να ξεκινησουμε με το κλείσιμο της wikipedia πριν μερικές μέρες σε διαμαρτυρία για τις οδηγίες SOPA και PIPA. Η διαμαρτυρία έχει ιδιαίτερη σημασία εκ του δομικού χαρακτήρα της wikipedia για το internet. Πρόκειται για ένα είδος δημοσίου ιστοτόπου.

Η Αμερικάνικη κυβέρνηση επεχείρησε να περάσει έναν φοβερά αμφιλεγόμενο νόμο για τα πνευματικά δικαιώματα υπό την παροτρυνση των εταιριών παραγωγής τανιών και μουσικής. Αυτό είναι μια σαφής οπισθοδρόμηση σε οτι αφορά την ελεύθερη πρόσβαση ολων στις πληροφορίες και τον ανοιχτό χαρακτήρα του Διαδικτύου. Η Wikipedia έκανε μια πολύ δυνατή δήλωση σε οτι αφορά αυτά τα θέμματα αλλά άνοιξε και το δρόμο προκειμένου να θίγει και το θέμα της σταδιακής εταιρικοποίησης του Διαδικτύου το οποίο όλο και περισσότερο «κλείνει». Βεβαίως υπάρχει πολύ συζήτηση γύρω απο την ηθική των χάκερ, το ανοιχτό λογισμικό και την ομότιμη αρχιτεκτονική του Διαδικτύου. Ολα αυτα έχουν υιοθετηθεί επιτυχώς απο μεγάλες εταιριες οι οποίες αποκομίζουν μεγάλα κέρδη απο την εκμετάλευσης τους χωρίς να επιστρέφουν τίποτα στο διαδίκτυο και τον κόσμο του, ενω ταυτόχρονα κατακρατούν και τα δεδομένα των χρηστών τους, χρησιμοποιούν τα πνευματικά δικαιώματα προς όφελος τους. Επομένως είναι αμφισβητήσιμο το κάτα πόσον το «Ανοικτό» είναι και «προοδευτικό».

Από την άλλη πλευρά είναι απαραίτητος ο ανοικτός χαρακτήρας για την ανάπτυξη των «κοινών» (commons) που φαινεται να είναι ένας σύγχρονος ορισμός του «δημοσίου». Καθώς το κράτος πρόνοιας και οι έννοιες του δημοσίου υποχωρούν, τα «κοινά» έρχονται να αναπληρώσουν αυτό το κενό. Τα «κοινά» που παράγονται απο κοινότητες…

Αυτή ειναι η πρόκληση για τους Νομικούς. Το δημοσιο διαμεσολαβεί την σχέση με το κράτος. Το δημόσιο στις περισσότερες περιπτώσεις είναι διαχωρισμένο απο τα ζητήματα της εργασίας και των υποδομών ή των υπηρεσιών τα οποία διαμεσολαβούνται απο την αγορά. Τα κοινά μας αναγκάζουν να δημιουργήσουμε νέους θεσμούς, όπως είναι οι νόμοι προστασιας της δημιουργικότητας απο τα πνευματικά δικαιώματα, οι άδειες ανοικτού και ελευθερου λογισμικού κοκ. Αυτά συζητιούνται πολύ στην Ιταλία τώρα – οτι πρέπει να φύγουμε πέρα απο τις διχοτομήσεις του φιλελεύθερου αστικού κράτους και να πάμε σε θεσμούς οι οποίοι θα ανταποκρίνονται καλύτερα στην παραγωγή αξίας, όπως αυτή γίνεται σήμερα.

Πως παραγεται λοιπόν υπεραξία σήμερα;

Μια απο τις θέσεις της πολιτικής οικονομίας είναι πως οικονομική αξία δεν παράγεται μονάχα δια της εργασίας αλλά δια του συνόλου των κοινωνικών σχέσεων. Τα κοινωνικά μέσα του διαδικτύου είναι ένα καλό παράδειγμα αυτού που λέω. Κάθε φορά που αληλεπιδράτε, δημιουργείτε περιεχόμενο το οποίο μέχρι πρότινος παράγονταν απο τα ΜΜΕ, τα οποία είναι εταιρίες και έτσι παράγετε υπεραξία. Αυτήν την καρπώνονται τα δίκτυα όπως το facebook αλλά δεν την επιστρέφουν στις κοινότητες. Στην εποχή μας συμβαινει κάτι ενδιαφέρον. Ο πολιτισμός μέσω της πνευματικής ιδιοκτησίας, των πατεντών, της ιδιοκτησίας πάνω στα επιστημονικά, πολιτιστικά δεδομένα κοκ. έχει μετατραπεί σε μια απο τις κυρίαρχες δυνάμεις παραγωγής υπεραξίας. Σε οτι αφορά την εργασία το βασικό στοιχείο ειναι οτι οργανώνεται πια πάνω στην κρίση του εργοστασιου και αυτό είναι το κυρίαρχο μοντέλο οργάνωσης της παραγωγής. Οργανώνεται σε δίκτυα. Η δικτύωση ομως συνεπάγεται την επισφάλεια και την κατάτμηση της εργασιας. Ετσι ερχόμαστε σε επαφή όλο και περισσότερο ατομικά πλέον με το κεφάλαιο και οχι συλλογικά αφού έχουν αναιρεθεί οι κοινές παράμετροι, δηλαδή ο χώρος, η μηχανική επαναληπτική ομογενοποιητική εργασία, ο δομημένος εργάσιμος χρόνος κοκ. Η εργασία κατακερματίζεται, προσδένεται σε ένα ειδος γνώσης που πρέπει να κατέχεις ακόμα και αν βρίσκεσαι στη γραμμή παραγωγής αφού η τεχνολογία έχει εισβάλει παντού και δεν έχει πια κάποια σταθερή αναπαρασταση στο χώρο στην οποία να αναφέρεται. Αντίθετα αυτο που διαθέτει η εργασια σήμερα είναι διασυνδεσιμότητα, είτε αυτή αφορά σε κινητά τηλέφωνα, το internet κοκ. Πως μπορεί το Δικτυο να αναμοχλευθεί ώστε να υπηρετήσει κοινωνικούς σκοπούς και πολιτικά δικαιώματα; Δεν γνωρίζουμε ακόμα παρότι έχουμε δει πια αρκετα εντυπωσιακά παραδείγματα. Το διαδίκτυο είναι ταυτόχρονα όργανο ελέγχου της εξουσίας αλλά και επιτήρησης της εργασίας.

Από τα παραπάνω συνάγω λοιπον οτι τα δικτυα κεφαλαιοποιύν αυτή την ενέργεια που καταθέτουμε μέσω των κοινωνικών μας σχέσεων, εν είδει εργασίας. Πως ακριβώς γίνεται αυτο ομως; Κανείς δεν σας χρέωσε το facebook, ούτε σας ανάγκασε να το χρησιμοποιείτε

Το βασικό στοιχείο σε οτι αφορά την παραγωγή υπεραξίας είναι οτι δεν μετριέται με τα κλασσικά κριτήρια, αλλά αφορά σε ευρύτερες δραστηριότητες και οτι δεν εγκλωβίζεται μέσα στον εργασιμο χρόνο, αλλά τον υπερβαίνει. Την ίδια στιγμή και ενώ γινόμαστε πιο παραγωγικοί για τον καπιταλισμό, οι απολαβές μας και οι κοινωνικές παροχές περικόπτονται. Ειμαστε λοιπόν μέσα στην κλασσική μαρξιστική ανάλυση της έντασης της σχέσης μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας, όπου το πρώτο πιέζει το κόστος της εργασιας χρησιμοποιώντας τα νέα τεχνολογικά μέσα παραγωγής. Το κέρδος αυτών των δικτύων προκύπτει απο την εκμετάλευση των προσωπικών μας δεδομένων, ειτε μέσω του μάρκετινγκ, είτε μέσω της διαφήμισης. Το κλειδί είναι οι προσωποποιημένες υπηρεσίες. Κάθε φορά που κάνετε μια αναζήτηση παίρνετε στα αποτελέσματα προσωποποιημένες διαφημίσεις. Επειτα μιλάμε για εξαιρετικά μυστικοπαθείς εταιρίες. Είναι πολλά αυτά που δεν επιτρέπουν να ειπωθούν για αυτές. Και τέλος είναι επιχειρήσεις με πολύ μικρό εργατικό κόστος για το μέγεθος τους. Δεν θα επεβίωναν χωρίς μεγάλες ενέσεις κεφαλαιου απο το χρηματοπιστωτικό τομέα, επομένως είναι τμήμα του και εκφράζουν την ηγεμονία του. Το ερώτημα λοιπόν είναι πως θα μετατραπεί αυτή η υπερσυσσώρευση κεφαλαίου που έχει επιτευχθεί σε υπεραξία ξανά.

Πως σας φαινεται λοιπόν ο τεχνο-οπτιμισμός που αναπτύσσεται εδω και πολλά χρόνια. Πολλοί, όπως ας πούμε οι υποστηρικτές των δικτύων peer-to-peer πιστεύουν οτι ίσως υπάρχουν πια τα εργαλεία για μια υπέρβαση του καπιταλισμού. Η εκτίμηση τους μάλιστα είναι πως αλλάζει ο κύκλος επένδυση, καινοτομία, παραγωγή, αφού η γνώση πια είναι σε μεγάλο βαθμο ελεύθερη και μπορεί μέσα απο τα δίκτυα να υπερκερασει την ανάγκη για οικονομική επένδυση πριν το στάδιο της παραγωγής.

Ομως ακόμα χρειάζεται να επενδυθεί κάποιο κεφάλαιο και κυρίως χρειάζεται να επιβιώνουν οι άνθρωποι που είναι οι φορείς της γνώσης και βεβαίως το δίκτυο. Ο εφευρέτης του bit torrent έχει πρόβλημα διαβίωσης. Δεν το βρίσκω τυχαίο. Οπότε ξέρετε, ναι μπορούμε όλοι να συμμετάσχουμε και να παράγουμε γνώση εφόσον ακόμα διαθέτουμε κάποιο κράτος προνοιας και ένα μοντέλο διανομής του πλούτου – το οποίο δεν διαθέτουμε. Μάλιστα οδεύουμε ιστορικά προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η αντίθετη κατεύθυνση είναι η τάση για σχηματισμό μονοπωλίων, δια του ανοίγματος των αγορών – άρα συγκεντρωτισμό.
Αυτό που πρέπει να κάνουμε ειναι να αυτονομίσουμε την εργασια απο τις επιταγές του κεφαλαίου ώστε να δημιουργήσουμε νέες σχέσεις. Ειναι δυσκολο αλλα δεν εχουμε και άλλη επιλογή. Αυτό κάνουν για παράδειγμα οι καταλήψεις εργοστασιων στα οποία οι εργάτες αναλαμβάνουν την λειτουργία της παραγωγής. Το ελευθερο λογισμικό είναι ένα ακομα παραδειγμα. Δεν παράγει ελευθερα εργαλεία αλλα ελευθερες ζωές και βεβαια ειναι μια εξουσία επάνω στον χρόνο της εργασιας σου. Η επανεισδοχή του λογισμικού ανοικτού κώδικα στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής αφαιρεί αυτή τη δυνατότητα της αυτοοργάνωσης της δημιουργικότητας και του εργασιμού χρόνου.

Επιστρεφω στον οπτιμισμό. Τον τελευταίο χρόνο ειδαμε «κινήματα-πλατφόρμες» όπως οι Αγανακτισμένοι και το Occupy που αθρώνονται σε keywords και βασίζονται πολύ στο διαδίκτυο.

Στις νέες τεχνολογίες υπάρχει μια δυνητικά απελευθερωτική δυναμική η οποία όμως αν δεν πραγματωθεί δεν σημαίνει τίποτα. Δεν συμβαίνει αυτόματα και δεν είναι αυτονόητη. Υπάρχουν επίσης πολλά προβλήματα σε αυτή τη μορφή επικοινωνίας. Για παράδειγμα η πόλωση των απόψεων, η σκληρή πολιτική αντιπαράθεση, οι εναλλάξιμες θέσεις των ομιλητών κοκ. Είναι όμως το μόνο πεδίο που μας έχει απομείνει προκειμένου να διεκδικήσουμε έναν καλύτερο κόσμο. Η εργασία είναι κατακερματισμένη και διασυνδεδεμένη. Αυτό ήταν το αποτέλεσμα των πολιτικών των τελευταίων 30 ετών. Μέσω της συνδεσιμότητας υπάρχει η προκληση να βρούμε νέες μορφές σχέσεων και ενότητας. Το συστημα στηρίζεται στο ανταγωνισμό. Σε αυτό θα πρέπει να αντιπαραβάλουμε ένα συστημα που να στηρίζεται στη συνεργασία. Κι εκεί που δινεται έμφαση στην παραγωγή οικονομικής αξιας θα πρέπει να αντιπαραβαλουμε κοινωνικές και πολιτισμικές αξίες. Η ελεύθερη αγορά δεν επεκτείνει απλώς την οικονομική λογική της, αλλά, αλλάζει την μορφή της διακυβέρνησης και των κοινωνικών αξιών. Η δημοκρατία εχει αδιεάσει πια απο το περιεχόμενο της και για αυτό τελείως φυσικά πλέον διοικούμαστε απο τεχνοκράτες. Εδω έχει δίκιο ο Νέγκρι που μας καλεί να επαναξετάσουμε τα Συντάγματα μας τα οποία φτιάχτηκαν σε πολύ διαφορετικές συνθήκες. Οι αγορές υπάρχουν χάρη στις κυβερνησεις που τις υπηρετούν.

Μιλάμε για επικοινωνιακά δίκτυα και βεβαίως υπάρχει μια σαφής παραλληλία με τα οικονομικά δίκτυα του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου, όμως η μεταφορά του δικτύου είναι πλέον κυρίαρχη και στις κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες. Ποιά ειναι η σημασία του στις επιστήμες;

Οι κοινωνικές επιστήμες έχουν κάνει ποσοτική στροφή εξαιτίας της αφθονίας των δεδομένων που προκύπτουν απο τις ηλεκτρονικές επικοινωνιες. Στις οικονομικές επιστήμες αλλά και στην κοινωνιολογία προσλαμβάνουν πλέον μαθηματικούς και Φυσικούς. Προσπαθούν να κάνουν προγνώσεις και φτιάχνουν δομιστικά μοντέλα. Αυτό ειναι προβληματικό γιατί μετατρέπει τους κοινωνικούς επιστήμονες σε τεχνικους και αποδιωκει τον κριτικό λόγο. Εργαλειοποιεί τον επιστημονικό λόγο προκειμένου να τον πουλήσει ως υπηρεσια σε επιχειρήσεις. Υπονομεύεται σήμερα η δυνατότητα των κοινωνικών επιστημών να εμπλακούν στην υπόθεση της κοινωνικής αλλαγής. Το Πανεπιστήμιο γίνεται στρατηγικός στοχος για την παραγωγή νεων ειδών γνώσης που θα υπηρετησουν αυτην ακριβως το νεοφιλελεύθερο προγραμμα.

Τι ρόλο έπαιξαν τα νέα μέσα στις εξεγερσεις στον Αραβικό κόσμο;

Το κλειδί κατα τη γνωμη μου ήταν ο απόλυτος έλεγχος του καθεστωτος επάνω στα καθεστωτικά μιντια που δημιουργησε ενα μεγαλο κενο αναμεσα στη βιωμενη πραγματικοτητα και τα μιντια. Το facebook επανασυνεδεσε την εμπειρία στο δρομο με την αναπαρασταση της στα μιντια. Τους εδωσε ακομα τη δυνατοτητα να μοιραστούν πληροφορίες αλλα και να συναντηθούν στο δρομο. Ετσι δημιουργηθηκε η δυναμη η οποία ειχε καταπεστει για παρα πολύ καιρό. Απο την αλλη πλευρα στην Τυνησία μετα την εξεγερση ολοι επικοινωνούν μονο μεσω facebook το οποίο κατεληξε σε ένα γνωσιακό χάος

Τι ειδους επικοινωνία είναι αυτή που είναι διαρκώς remixed. Πως βγαίνει νόημα;

Ζουμε σε μια μικτή πραγματικότητα πλέον χάρη στα κινητα και τα κοινωνικά μεσα. Αυτό σημαίνει ξαφνικές αλλαγές στο λόγο. Εκεί που χρησιμοποιούνται για διασκεδαση ξαφνικά χρησιμοποιούνται για πολιτική κινητοποίηση. Γίνεται κάποια συμπύκνωση κοινωνικής ενέργειας η οποία αργότερα εκφράζεται. Γινεται μια καθιζηση της επιρροής που ασκείται και απλώνεται σε όλο το κοινωνικό σώμα. Δεν είναι τυχαίο οτι το σπουδαιότερο κίημα της χρονιάς ήταν οι Αγανακισμένοι. Εκφραζει ενα συναισθημα, επομένως μια ενεργεια η οποία έχει συσσωρευθει. Αυτο με τη σειρά του έδωσε τη θεση του σε ένα είδος διακυβερνησης της πλατείας. Η δομή της υπαγορεύτηκε απο τα social media αλλα και απο προηγούμενες εμπειρίες. Τα Νέα μέσα είναι διυποκειμενικές τεχνολογίες που δημαίνει οτι δημιουργούν διυποκειμενικές δομές. Δεν είναι ποτέ μονα τους. Μπλέκονται πάντοτε με τα κοινωνικά γεγονότα καθώς αυτά ξεδιπλώνονται. Το βλέπεις αυτό στη διασπορά και πως βιώνει τα γεγονότα. Διαβασαμε για Αιγυπτιους στη Βραζιλία που χρησιμοποιούσαν το facebook για διασκέδαση και ξαφνικά μέσα σε μια μέρα μετατραπηκε για αυτούς σε κάτι άλλο. Η δυναμική που γεννήθηκε έξω απο το Μέσο το παρεσυρε και το μεταμόρφωσε πριν αυτό επιστρεψει στην αρχική του κατασταση. Η παραγωγη δομών δημοσίου συναισθηματος δεν γίνεται πια απο τα ΜΜΕ μονο, αλλα και απο άλλους παραγοντες. Τα ΜΜΕ μαθαίνουν να είναι μερος του παιχνιδιού. Δεν εξαλείφονται. Μιλάμε εδω και πολύ καιρό για συγκλιση των Μέσων. Δεν κυριαρχει ενα μεσο πλέον πάνω στα άλλα. Τα ΜΜΕ ακόμα θετουν την ατζεντα, όμως αυτή τιθεται και απο άλλους παραγοντες πλέον.

Advertisements
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: