Βία και ΜΜΕ

Η κατηγορία είναι συνήθης και έτσι απευθύνεται κατά συνθήκη. Τα ΜΜΕ αρέσκονται στην μετάδοση κοινωνικών “παρεκτροπών”, όπως είναι τα σκάνδαλα, την αφήγηση προσωπικών δραμάτων, σκηνοθετούν την καθημερινότητα σε τόνο λυρικό και φιλοξενούν συστηματικά ψηλά στην ατζέντα τους οτιδήποτε περιέχει τα βασικά συστατικά αυτής της συνταγής, όπως είναι το σεξ, η βία, ή τα σκάνδαλα εφόσον τουλάχιστον υποστηρίζονται από εικόνες, αποκλειστικές μαρτυρίες και άλλα… αδιάψευστα “τεκμήρια”.

Είναι κοινός τόπος ακόμα πως τα ΜΜΕ δεν αποτελούν αντικειμενικούς παρατηρητές της πραγματικότητας, δεν ασκούν λειτουργία υπηρεσίας του δημοκρατικού πολιτεύματος, αλλά κατασκευάζουν πολιτική και κοινωνική συναίνεση, διαμορφώνουν την κοινή γνώμη στην δημόσια σφαίρα στην οποία και επικυριαρχούν. Τέτοια είναι η δύναμη τους ώστε να κρίνουμε την ίδια την πολιτική συζήτηση με όρους “τηλεοπτικότητας” ή “media-κότητας”, τους πολιτευτές με όρους καλής ή κακής εμφάνισης ενώ συζητάμε πολύ λιγότερο πια για το περιεχόμενο των απόψεων ή των αποφάσεων τους.

(To βίντεο αυτό το παρέθεσα ξανά πρόσφατα, αλλα δεν βρίσκω τίποτα πιο ταιριαστό. Διαβάστε παρακάτω)

Τα ΜΜΕ ασκούν μια παράξενη μορφή εξουσίας αφού το προιόν τους δεν παράγεται δημοκρατικώ τω τρόπω μεν, οι δημοσιογράφοι δεν κρίνονται, όμως οι απόψεις τους όμως συχνά γίνονται κυρίαρχες στην κοινωνία, διαμορφώνουν την εικόνα της εποχής και ωθούν τη λήψη αποφάσεων. Αν κάθε εξουσία διαθέτει τρόπους επιβολής οι οποίοι εμπεριέχουν ένα θεμιτό ή αθέμιτο ποσοστό βίας, συμβαίνει άραγε το ίδιο και με τα ΜΜΕ; Το ερώτημα δεν μπορεί να πάρει άμεση απάντηση αφού καμιά έρευνα δεν το υποστηρίζει και καμιά θεωρία δεν είναι βέβαιη για το πώς ακριβώς σχετίζονται με την κοινωνική ή την διαπροσωπική βία.

Η βία δεν είναι πάρα ένα γρήγορο μέσο επιβολής ενός αποτελέσματος. Οι κατηγορίες της συνοψίζονται σε δυο βασικούς τύπους που παράγουν απτό αποτέλεσμα. Τη βία της επιβολής του ισχυρού (βια της εξουσίας, της καταπίεσης) και τη βια της παραβίασης αυτής της επιβολής (βία της εξέγερσης). Και οι δυο ασκούνται από πρόσωπα ή κοινωνικά υποκείμενα και παίζουν ρόλο στη διαμόρφωση της ιστορίας. Και οι δυο όμως υπάρχουν σε μια δυσδιάστατη και άμεση διαλεκτική δράσης-αντίδρασης.

Στον πολιτισμό της τηλεόρασης, της υπέρ-πληροφόρησης και της υπερπροσφοράς συσκευών επικοινωνίας και οπτικών απεικονίσεων της πραγματικότητας όπου αυτό που αποκαλούμε δημόσια σφαίρα συγκροτείται στα ίδια τα ΜΜΕ φαίνεται να εμφανίζεται μια νέα παράμετρος πανίσχυρη και ολότελα διαφορετική.

“Πρόκειται για την βία των εικόνων και του θεάματος. Είναι συνδεδεμένη με την καθολική διαφάνεια, την εξάλειψη κάθε μυστικότητας. Δεν δουλεύει εργαλειακά αλλά σε συνάφεια (σ.σ. με παραδεδομένες αντιλήψεις στην κοινωνία, στερεότυπα, πολιτικές επιδιώξεις), μολύνοντας μας, σπάζοντας τις εσώτερες άμυνες μας” γράφει ο Γάλλος φιλόσοφος Ζαν Μποτριγιάρ.

Τα αντισώματα στα οποία αναφέρεται ο Μποτριγιάρ είναι η κριτική σκέψη, η δυνατότητα καθενός μας να τοποθετείται κριτικά απέναντι στα γεγονότα, να κατασκευάζει νοήματα έξω από την ομογενοποιημένη οπτική των Μέσων, να μην παραδίδεται στην άποψη που υπαγορεύεται απο τους μηχανισμούς. Η βία αυτή δεν έχει βεβαίως πρακτικό αποτέλεσμα (κανείς δεν πήγε στο νοσοκομείο επειδή είδε τηλεόραση), αλλά “επί-μολυντικό”.

Τι σημαίνει “μόλυνση” εν προκειμένω εξηγεί ο Μάρσαλ Μακλούαν (το μέσο είναι το μήνυμα). Οι μηχανισμοί διαμεσολάβησης μεταξύ γεγονότων, ειδήσεων και πολιτών, είναι το μήνυμα. Οι εικόνες από τον πόλεμο του Ιράκ το 2003, το σκάνδαλο Ζαχόπουλου στην Ελλάδα, η πρόσφατη αναδημοσίευση σε πρωτοσέλιδο μεγάλης εφημερίδας των γυμνών φωτογραφιών της συμβούλου του υφυπουργού προστασίας του πολίτη, η κάλυψη των γεγονότων του Δεκέμβρη, η πρόσφατη αποσιώπηση της πορείας του Πολυτεχνείου δεν μεταφέρουν απλώς μια είδηση. Μας μαθαίνουν πως να βλέπουμε τον κόσμο και μας υπαγορεύουν τι άποψη πρέπει να έχουμε για αυτόν.

Ο υπερπληθωρισμός εικόνων και πληροφοριών, η θραύση του δομημένου νοήματος κάτω από τις εντυπώσεις, η ισότιμη παρουσία του “τίποτα” δίπλα στο “σημαντικό” απλώς και μόνο επειδή διαθέτει εικόνες ή στηρίζει μια εντυπωσιακή αφήγηση, η κυριαρχία του συναισθήματος αποδυναμώνουν την κριτική ικανότητα των πολιτών, τους εθίζουν και μεταδίδουν το μήνυμα του φόβου. Τα αδιάψευστα τεκμήρια των εικόνων που -στην πραγματικότητα- εμφανίζουν μόνο το φλοιό μιας υπόθεσης νοηματοδοτούνται από τα στερεότυπα των ΜΜΕ και τις προκαταλήψεις τους. Οι αποδέκτες του προϊόντος τους σέρνονται στην αποδοχή μιας πορνογραφικής αντίληψης της πραγματικότητας που αποτελείται από καρικατούρες αντί για ιστορικά υποκείμενα. Που οι πράξεις εκκινούν από ταπεινά κίνητρα και δεν διαθέτουν απαραίτητα φορτίο γνώσης ή κοινωνίας. Η βία αισθητικοποιείται και νομιμοποιείται ως συστατικό της αφήγησης. Ηη πολιτική συναίνεση επιτυγχάνεται.

Ο Σλοβένος φιλόσοφος Σλάβοι Ζίζεκ, πιστεύει πως τέτοια είναι η επίδραση των εικόνων και των πληροφοριών πλέον στη ζωή μας ώστε η πραγματικότητα να ερημώνεται μπροστά στις εικόνες που «υπόσχονται την πραγματικότητα». Καθώς η δημόσια σφαίρα, συγκροτείται όλο και περισσότερο με διαμεσολαβημένες εικόνες και εντυπώσεις, αυτό που βλέπουμε μέσα από τις οθόνες γίνεται πιο αληθινό από την ίδια μας την εμπειρία.

Όμως η πραγματικότητα εξακολουθεί να λειτουργεί και να συσσωρεύει αδιέξοδα για τους “πραγματικούς” ανθρώπους που ζουν “πραγματικές” ζωές, έξω από την αφήγηση των ΜΜΕ. Ο διχασμός ανάμεσα στην συνεκτική καθημερινότητα και την θραυσματική αναπαράσταση της, την ένταξη της σε μια αφήγηση ελεγχόμενη και ιδεολογικά προσδιορισμένη, είναι μια μορφή μετά-βίας, σύμφωνα με τον Μποτριγιάρ. Όταν μάλιστα η αφήγηση αυτή προσδένεται ή ενσωματώνεται στα πολιτικά ή επιχειρηματικά κατεστημένα, τότε προσαρτάται στην βία της επιβολής της εξουσίας και γίνεται φανερή.

Δημοσιεύτηκε σήμερα στο konteiner της Ελευθεροτυπίας

ΥΓ

Μετά τα χτεσινά και τα σημερινά γεγονότα νοιώθω την ανάγκη να προσθέσω δυο λόγια ακόμα: Τα media υποκαθιστούν ένα μέρος της λειτουργίας του πολιτικού και καθυποτάσουν τη λειτουργία του. Τον τρόπο με τον οποίο το βιώνει η κοινωνία. Οι σπασμένες βιτρίνες, οι συγκρούσεις με την αστυνομία και οι φωτιές στους δρόμους είναι μια απόπειρα να υπάρξουν όλοι αυτοί που βγαίνουν εκτός κάδρου σε αυτό που δημοσίως αποδεχόμαστε ως πραγματικό: Την εικόνα και τη συζήτηση των ΜΜΕ. Στην πραγματικότητα είναι η πολιτική το πρόβλημα ξανά και ξανά. Παραδίδοντας τη δημόσια σφαίρα στα ΜΜΕ (μη ελέγχοντας τα), υποτασσόμενη ή ιδια σε αυτά, αποκλείωντας ομάδες απο τη δημοκρατική λειτουργία, απομακρυνόμενη απο αυτό που ιστορικά έχει διαμορφωθεί ως ηθικό και αξιακό πλαισιο, μη σεβόμενη τα δικαιώματα συμμαχεί με τη δικτατορία που επιβάλουν τα ίδια και η αγορά που υπηρετούν στο δημόσιο λόγο – στη δημόσια σφαίρα. Η ενδυνάμωση της δημοκρατίας και της πολιτικής συμμετοχής, ο έλεγχος των Μέσων, η προαγωγή θετικών παραδειγμάτων στα media, η αποκατάσταση της ηθικής είναι απαραίτητα στοιχεία αν θέλουμε να αλλάξει αυτή η εικόνα. Τα «μπάχαλα» και οι «κουκουλοφόροι» δεν είναι κάποιο είδος μεταφυσικού δαίμονα που πρέπει να ξορκίσουμε. Οσο και αυτή η κυβέρνηση θα επιλέγει να συνομιλεί προνομιακά με τραπεζίτες, τις Βρυξέλλες, εφοπλιστές και βιομήχανους, να κάνει κατ’όνομα μόνο αναδιανομή, να μην επενδύει στην παιδεία και το κοινωνικό κράτος, να μην αποκαθιστά την τιμή της δημοκρατίας και της πολιτικής συμμετοχής, τόσο το -καταγεγραμένο πλέον στο κοινό ασυνείδητο- τραύμα του Δεκέμβρη – θα παραμένει. Ηδη μεγάλες μερίδες κόσμου βρίσκονται πλέον «απέναντι» στο κατεστημένο και την εξουσία. Και μια κουβέντα για το ΣΥΡΙΖΑ. Αν μια πολιτική δύναμη πρέπει άμεσα να βγεί απο την εσωστρέφεια και να αντιληφθεί το ιστορικό βάρος που της αναλογεί σε αυτές τις συνθήκες, αυτή είναι προφανώς η αριστερά και κυρίως ο ΣΥΡΙΖΑ. Θα το κάνει επιτέλους;

Advertisements
  1. Λέξη κλειδί στο εξαιρετικό άρθρο σου η «δικτατορία». Επείγουσα η ανάδειξη της φύσης της στην δημόσια συζήτηση!
    Εξίσου σημαντική η πιθανή αποσύνδεση της Πολιτικής (υποτιθέμενη πανάκεια) από την Δημοκρατία.
    Η Δημοκρατία συνδέεται στενότερα με την Κοινωνία!..
    Στην εποχή των μεγάλων παγκόσμιων αλλαγών και ρήξεων, έχει φθάσει η στιγμή η Κοινωνία των εξελιγμένων – ευφυών – σκεπτόμενων ανθρώπων να αρχίσει να συζητά λύσεις out-of-the-box.
    Τα παγκόσμια προβλήματα μας έχουν υπερβεί, άτομα, κοινότητες, ηγέτες, ηγεσίες. Ένα άλλο όραμα πρέπει να προσδιοριστεί και να εμπνεύσει τους ανθρώπους που βράζουν στο ζουμί ατέρμονων πολιτικών συζητήσεων πάνω στον ασφυκτικά μονοδιάστατο άξονα Δεξιά-Αριστερά.
    Τα παγκόσμια προβλήματα απαιτούν απελευθερωμένη και πολυ-διάστατη σκέψη, και γκρέμισμα των «δικτατορικών» τοιχών της πολιτικής (και κάθε είδους άλλης) διαίρεσης.

  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: