Κοσμετική ψυχοφαρμακολογία και Νευροηθική

1Θα δίνατε στο παιδί σας ένα χάπι προκειμένου να βελτιωθούν θεαματικά οι επιδόσεις του στο σχολείο; «Σε καμιά περίπτωση», απαντούν 160 γονείς μαθητών που πήραν μέρος σε μια έρευνα του Παντείου Πανεπιστημίου, η οποία βρίσκεται ακόμα σε φάση επεξεργασίας, σε αντίθεση με πολλούς γονείς στις Ηνωμένες Πολιτείες που το κάνουν ήδη, αδιαφορώντας για τις άγνωστες μακροχρόνιες συνέπειες. Αν σας λέγανε ότι οι συμμαθητές του παιδιού σας παίρνουν χάπια και χάρη σε αυτά βαθμολογούνται με 19 και 20 στα μαθήματα, ενώ το παιδί σας όχι; Αυτό συνιστά «αθέμιτο ανταγωνισμό» και ανεπίτρεπτο πνευματικό «ντόπινγκ» απαντά η πλειοψηφία των ίδιων γονέων.

Η νευροψυχολόγος κ. Λίζα Βάρβογλη, διδάσκουσα στο τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου και η ψυχολόγος Κατερίνα Στρουμπούλη διερευνούν τις διαθέσεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στην κοσμητική νευροεπιστήμη, τη χρήση δηλαδή των προϊόντων της έρευνας γύρω από τον εγκέφαλο, όχι για ψυχιατρικούς σκοπούς, αλλά προκειμένου να «βελτιώσουμε» φυσικά χαρακτηριστικά μας, όπως η μνήμη, η συγκέντρωση, πρακτική που φαίνεται πως είναι ήδη διαδεδομένη στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η νέα κουλτούρα των χαπιών που έρχεται από την ταχύτατη εξέλιξη της επιστήμης, μάς τοποθετεί μπροστά σε σοβαρά ηθικά διλήμματα.

Ανακαλύπτουν διαταραχές
Σύμφωνα με το surgeon general, την εκπαιδευτική υπηρεσία του αμερικανικού υπουργείου Υγείας, το 20% των παιδιών στις ΗΠΑ θεωρείται ότι πάσχει από κάποια μορφή ψυχικής διαταραχής (από κοινωνικό άγχος μέχρι ψύχωση). Ενα σημαντικό ποσοστό αυτών δέχονται φαρμακευτική αγωγή με αντικαταθλιπτικά ή ήπια ψυχοσταθεροποιητικά φάρμακα νέας γενιάς που στοχεύουν σε συγκεκριμένες λειτουργίες του εγκεφάλου (prozac, xanax κ.α.). Σε όλο τον κόσμο γίνεται εκτεταμένη χρήση ορμονών για τη βελτίωση σωματικών χαρακτηριστικών, όπως η τριχοφυΐα στα κορίτσια και η γυναικομαστία στα αγόρια, ενώ ακόμα και προβλήματα όπως η υπερκινητικότητα και η διάσπαση προσοχής που παλιότερα δεν θεωρούνταν καν διαταραχές, τώρα αντιμετωπίζονται με ειδικά σκευάσματα (ritalin).

Τα τελευταία χρόνια όμως, τα σκευάσματα αυτά δείχνουν να ξεφεύγουν από το πλαίσιο της ιατρικής και να χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο για άλλους σκοπούς. Η ρεταλίνη βοηθάει στη συγκέντρωση και υγιείς ανθρώπους με αποτέλεσμα να τα χορηγούν οι ίδιοι οι γονείς μαθητών καλών ιδιωτικών σχολείων στις ΗΠΑ προκειμένου αυτά να πετύχουν στις εξετάσεις φημισμένων πανεπιστημίων. Τα νέα φάρμακα που χρησιμοποιούνται στην θεραπεία του Αλτσχάιμερ (Provigil, Aricept), βρέθηκε ότι βοηθάνε μεσήλικες πιλότους να αντιμετωπίσουν τα επίπονα τεστ αμόκ στα οποία υποβάλλονται, προκειμένου να αντιμετωπίσουν μια σοβαρή κρίση κατά τη διάρκεια μιας πτήσης. Μάλιστα, πλέον εξετάζεται το ενδεχόμενο να παίρνουν την ουσία προληπτικά. Αντικαταθλιπτικά τύπου ladoze έχει προταθεί να χορηγούνται και σε υγιείς ανθρώπους προκειμένου να αντιμετωπίζουν απλές κρίσεις καθημερινού άγχους, ή απλώς να είναι πιο χαρούμενοι. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις εξετάζεται ακόμα και η αναγκαστική χορήγηση ψυχοφαρμάκων εν είδη ποινής προκειμένου να αντιμετωπισθούν εγκλήματα με ψυχιατρική αιτία, όπως οι παραφιλίες (παιδοφιλία, νεκροφιλία κοκ). Παρότι ακόμη δεν υπάρχει σίγουρο φάρμακο για αυτές τις διαταραχές, ψυχίατροι και νευροψυχολόγοι πιστεύουν ότι σύντομα θα βρεθεί.

«Χημικός ευνουχισμός»
«Υπάρχει όμως, το leuproreline, το οποίο καταστέλλει τις ανδρικές σεξουαλικές ορμόνες και επομένως την επιθυμία για παιδοφιλία. Θεωρείται και ”χημικός ευνουχισμός” (στον καταδικασμένο προσφέρεται είτε να είναι εκτός φυλακής με αναστολή και να παίρνει τα φάρμακα ή, αν δεν επιθυμεί να τα πάρει να αντιμετωπίσει τις συνέπειες αυτής της απόφασής του και να επιστρέψει στη φυλακή».

Στην Μεγάλη Βρετανία ο χημικός ευνουχισμός είναι πλέον κοινή πρακτική. Στον Καναδά ένα δικαστήριο, απέρριψε έφεση κρατούμενου που ζήτησε να μείνει έξω με αναστολή χωρίς να παίρνει τα φάρμακα -με την αιτιολογία ότι αυτά του προκαλούσαν κάποιες παρενέργειες. Η απόφαση σε όλες αυτές τις περιπτώσεις ανήκει στον καταδικασθέντα.

H κουλτούρα των νόμιμων ουσιών
«Η μητέρα μου παίρνει Prozac, ο μικρός μου αδερφός Ritalin και ο πατέρας μου Viagra. Εγώ γιατί να μην τη βρω με ecstasy», αναρωτιέται ο διάσημος Αμερικανός κωμικός John Morrelo στα σόου που παρουσιάζει στις ΗΠΑ. Αν παλιότερα μιλούσαμε για την κουλτούρα των ναρκωτικών, αν ο αθλητισμός μας έχει ποτιστεί από την κουλτούρα του επικίνδυνου ντόπινγκ τώρα περνάμε σε μια νέα φάση. «Κατά κάποιο τρόπο είναι πνευματικό ντόπινγκ, που όμως δεν αφορά απαγορευμένες ουσίες. Αντίθετα μιλάμε για μικρές δόσεις συνταγογραφούμενων φαρμάκων – κάτι καθ’όλα νόμιμο και χωρίς γνωστές, προς το παρόν, παρενέργειες. Κοινωνικά αποδεκτό; Αυτό δεν το ξέρουμε ακόμα», λέει η Λίζα Βάρβογλη.

«Στην Ελλάδα το κοινό εξακολουθεί να είναι παραδοσιακό, δηλαδή υποστηρίζει τις κλασικές εφαρμογές της ιατρικής εφόσον υπάρχει ιατρικά διαγνωσμένο πρόβλημα, ενώ όταν πρόκειται για νέα επιτεύγματα, τα οποία αποσκοπούν στη βελτίωση μιας μη παθολογικής κατάστασης, τότε υπάρχει ένα σχετικό «κούμπωμα» και σκεπτικισμός για το πώς πρέπει να χρησιμοποιηθούν τα φάρμακα» λέει η κ. Λίζα Βάρβογλη. «Οι Αμερικανοί γονείς πολύ πιο εύκολα προσυπογράφουν τη φαρμακολογική λύση ως αντίδοτο σε διάφορες δυσκολίες» συνεχίζει η ίδια.

Αν συμφωνεί ο γιατρός…
Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων γονιών απαντά ότι δεν θα επέλεγε τη φαρμακοθεραπεία για τη βελτίωση της σχολικής επίδοσης του παιδιού του, σε ποσοστό 90%. Ενα 45% θα σκεφτόταν να δώσει ψυχοφάρμακα στο παιδί του, αν είχε πρόβλημα με τη διάθεσή του (π.χ. συνέχεια στενοχωρημένο, κατάθλιψη) αλλά μόνο εφόσον ο παιδίατρος εγγυόταν την ασφάλειά του. Στην ιδέα ότι οι συμμαθητές του παιδιού του παίρνουν σκευάσματα προκειμένου να βελτιώσουν τις επιδόσεις τους, το 65% δηλώνει ότι θα το κατέκρινε, ενώ το 35% δηλώνει ότι δεν ενδιαφέρεται για το τι κάνουν οι άλλοι. Ενα 40% των γονιών θα το σκεφτόταν να δώσει φάρμακα στο παιδί του προκειμένου να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα χαμηλής αυτοεκτίμησης.

Τα τελευταία χρόνια ψυχίατροι και θεραπευτές επιλέγουν να αντιμετωπίζουν φαρμακολογικά καταστάσεις στη ζωή ενός παιδιού που προηγουμένως δεν ονομάζονταν καν ασθένειες, όπως είναι η διάσπαση προσοχής και η υπερκινητικότητα.

Τα ποσοστά του αυτισμού έχουν αυξηθεί κατά 500% στις ανεπτυγμένες χώρες τα τελευταία δέκα χρόνια. Στον Καναδά και τις ΗΠΑ οι ψυχικές ασθένειες έχουν γίνει κύρια αιτία εισαγωγής σε νοσοκομείο για τα παιδιά, ενώ μεταξύ του 1993 και 2003 αυξήθηκε κατά 40% και το ποσοστό των παιδιών που πάσχουν από διπολική διαταραχή. Εχει αλλάξει τόσο ο κόσμος μας, ή μήπως οι ψυχολόγοι, υπό την πίεση και της βιομηχανίας κάνουν την παιδική ηλικία συνώνυμο της ασθένειας στον αναπτυγμένο κόσμο; Σύμφωνα με δημοσιεύματα διεθνών περιοδικών της βιομηχανίας φαρμάκου, η οποία αντιμετωπίζει τα χάπια όπως το Χόλιγουντ τις ταινίες, αν το viagra ήταν το ανάλογο του Star Wars, τότε η επόμενη μεγάλη επιτυχία θα είναι ένα ήπιο ψυχοφάρμακο, το οποίο θα ζητάνε όλοι.

«Σίγουρα η τάση για χορήγηση φαρμάκων έρχεται και στη χώρα μας. Υπάρχει πλέον μεγαλύτερη συνταγογράφηση στα παιδιά, όταν υπάρχει ένα μικρό πρόβλημα και μπορεί το παιδί να πάει καλά» λέει η Λίζα Βάρβογλη. «Στην έρευνά μας οι γονείς παιδιών με κάποιο πρόβλημα (δυσλεξία, υπερκινητικότητα κ.ο.κ.) συμφωνούν με τα φάρμακα, θα τα έδιναν στα παιδιά τους, παρότι τώρα ακολουθούν άλλες θεραπείες. Ηδη στο εμπόριο κυκλοφορούν βιταμίνες και φυτικά βοηθήματα που βοηθούν τη μνήμη, ανοίγοντας πιθανότατα την πόρτα και για άλλες ουσίες». Στις ΗΠΑ, όμως, πολλά παιδιά υποφέρουν ήδη από εθισμό σε αυτά τα φάρμακα.

Η εξέλιξη του είδους μας είναι υπόθεση του εργαστηρίου; Η νευροηθική ακολουθεί πλέον τη συζήτηση της βιοηθικής. Είμαστε σε θέση με το σώμα και το μυαλό μας να μπαίνουμε σε μια εποχή όπου η βιομηχανία θα κατασκευάζει στρατιές εξαρτημένων προκειμένου να ανταποκριθούν στις οικονομικές, κοινωνικές κ. ά. υποχρεώσεις; Εχουμε δικαίωμα να επέμβουμε στη φύση μας ή πρέπει να τη σεβαστούμε; Θα έχουν πρόσβαση όλοι σε νέες θεραπείες, ή θα δημιουργηθούν νευρο-φτωχοί και νευρο-πλούσιοι;

Σε διεθνές συνέδριο φιλοσοφίας στο Ηράκλειο της Κρήτης, ο διάσημος Bρετανός βιοηθικός John Harris κονταροχτυπήθηκε με τον Αμερικανό συνάδελφό του Arthur Caplan, υποστηρίζοντας πως είναι αναπόφευκτη η επιστημονική πρόοδος προς όλες τις κατευθύνσεις και άρα θα πρέπει με φιλελεύθερο πνεύμα να την αντιμετωπίζουμε και όχι με απαγορευτικούς νόμους. Πρακτικά αυτό σημαίνει να δεχθούμε μεθόδους, όπως η κλωνοποίηση, η χρήση των βλαστοκυττάρων και ο προκαθορισμός των χαρακτηριστικών των επομένων γενεών. «Η εξέλιξη του είδους μας είναι υπόθεση του εργαστηρίου πλέον», είπε χαρακτηριστικά. Στην ταινία επιστημονικής φαντασίας «Gattaca» (1997) ο Ιθαν Χοκ υποδύεται έναν νεαρό του οποίου το γενετικό προφίλ δεν του επιτρέπει να πραγματοποιήσει το όνειρο της ζωής του, ένα ταξίδι στην αποικία των ανθρώπων στον Κρόνο. Ο ήρωας της ταινίας είναι ένας από τους τελευταίους ανθρώπους που έχουν γεννηθεί με φυσικό τρόπο, αλλά τα διαγνωστικά τεστ έχουν δείξει ότι γενετικές ανωμαλίες θα του δημιουργήσουν προβλήματα υγείας. Εκμεταλλευόμενος έναν νεαρό άντρα με προκαθορισμένα σωματικά και πνευματικά χαρακτηριστικά από τη γέννα, ο Χοκ ξεγελάει τα γενετικά τεστ δίνοντας για ανάλυση τρίχες και αίμα του άλλου άνδρα.

Ηθικά διλήμματα
Στην ταινία «Gattaca» τίθεται το ερώτημα αν ο άνθρωπος είναι το σύνολο των γονιδίων του, αν ορίζεται ικανοποιητικά από τις επιστήμες ή εάν είναι το πνεύμα του που τον κάνει να διαφεύγει κάθε ορισμό και καταδικάζει κάθε επιστημονική απόπειρα υποταγής του.

Πίσω στα ερωτήματα της κοσμητικής νευροεπιστήμης, η Λίζα Βάρβογλη προτείνει μια λίγο πιο πρακτική προσέγγιση του ερωτήματος. «Οι προσωπικές ικανότητες του καθενός από εμάς κινούνται μέσα στο πλαίσιο μιας παρένθεσης. Στη μια πλευρά βρίσκεται το DNA και στην άλλη τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος που μας διαμόρφωσαν. Σε αυτή την ευθεία, γιατί να μην κινηθούμε προς την καλύτερη δυνατή εκδοχή μας, στο μέγιστο σημείο των ικανοτήτων μας που μπορεί να μας προσφέρει η νέα νευροεπιστήμη»; Στην ερώτηση θα κληθούν σύντομα να απαντήσουν τόσο μεγάλοι κοινωνικοί φορείς, όσο και ο καθένας ατομικά.

Advertisements
  1. Άψογο άρθρο.Και είναι «όμορφοι» προβληματισμοί, που θα μας απασχολήσουν πολύ περισσότερο στο μέλλον γιατί δεν χωράνε ένα ναι ή ένα όχι ή απαγορεύσεις γενικότερα.
    Έχουμε καταφέρει να στήσουμε ένα περίπλοκο δίκτυο αλληλοεπικαλυπτόμενων και ανεξάρτητων ταυτόχρονα κλάδων,που θα χρειαστούν ρύθμιση και από εμάς και από την κοινωνία.Μαζί όμως και όχι χώρια.Πρόοδος της επιστήμης, δίχως την υποστήριξη της κοινωνίας είναι σχεδόν φασισμός.
    Ειδικά στη βιολογία,από επιστήμη της παρατήρησης φτάσαμε στο επίπεδο της εφαρμογής.Μπορούμε να τροποποιήσουμε την ίδια την ουσία της ζωής…αλλά το γεγονός ότι γνωρίζουμε σε πολλές περιπτώσεις πώς να το κάνουμε αυτό, δεν σημαίνει ότι ξέρουμε και το πού θα μας κατευθύνει.Πρέπει και καλό είναι που γίνεται κουβέντα, τόσο με τη βιοηθική, όσο και με τη νευροηθική, που την αγνοούσα.

    • phd
    • 15 Ιουνίου 2008

    Είμαστε 100% προϊόν των γονιδίων μας αλλά και 100% επίκτητοι! Αυτό είναι δεδομένο και λάθος είναι να ψάχνουμε για μια ακριβή κατηγοριοποίηση.

    Η ταχεία σημερινή πρόοδος των επιστημών είτε αυτό είναι στις νευροεπιστήμες, είτε στις βιοτεχνολογίες ή στη γεοφυσική (βλέπε κλιματικές αλλαγές) κτλ. είναι τέτοιου μεγέθους που γεννάει ηθικά ζητήματα που πρέπει πρώτα να εντοπιστούν και κατόπιν να συζητηθούν.

    Η συζήτηση ξεκινάει όμως με το τι θεωρούμε και ορίζουμε ως απαγορευτική πρόταση/ πρακτική/ επέμβαση. Με άλλα λόγια που τοποθετούμε έναν ηθικό φραγμό. Αναμφίβολα μπορούμε να χαρακτηρίσουμε ως οφθαλμοφανώς απαγορευτικές όσες προτάσεις περιέχουν κινδύνους για την υγεία των ανθρώπων, των ζώων ή διαταράσσουν αποδεδειγμένα την οικολογική ισορροπία. Στις άλλες περιπτώσεις, θα έλεγα ότι ένας καλός μπούσουλας αξιολόγησης είναι κατά πόσο μια πρακτική αναιρεί το αίσθημα σεβασμού προς τον συνάνθρωπο ή προς τις επόμενες γενιές ή την ανθρώπινη υποχρέωση μας για σεβασμό του διαφορετικού.

    Οι αποφάσεις γύρω από όλα αυτά τα θέματα αποτελούν πλέον ζητήματα κοινωνικών επιλογών και ως εκ τούτου πρέπει να εμπλέκουν όλη την κοινωνία και όχι μόνο μια ομάδα επιφωτισμένων επιστημόνων. Είναι όντως θέμα δημοκρατίας.

  2. Καταρχήν χαιρομαι ιδιαίτερα που βρηκατε το κείμενο καλό. Για μένα το αστειο της υπόθεσης είναι οτι εκει που αγγίζεις τα όρια της επιστημονικής αντικειμενικότητας αρχίζει η συζήτηση για την ιδεολογία και τη φιλοσοφία που βρίσκονται πίσω απο αυτή την ανικειμενικότητα και καλούμαστε να αποφασισουμε που αυτή η τελευταία θα κατευθυνθεί. Σκληρό πάζλ για φιλοσόφους και πολιτικούς/κοινωνικούς επιστήμονες κα. που αδίκως τόσα χρονια έμειναν μακριά απο την πρόοδο των θετικών επιστημών και των επιστημών της ζωής. Ελπίζω να αρχίσουν να ξυπνάνε, καθώς και απο την άλλη πλευρά να καταλάβουμε οτι δεν υπάρχει επιστήμη/τεχνολογία χωρίς πολιτική και φιλοσοφία. Οταν λείπει το δεύτερο γίνεσαι εξάρτημα της μηχανής. Κάτι που φαντάζομαι οτι οι περισσότεροι απεύχονται

  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: