Αριστεία το κλειδί της Ερευνας

1«Η παιδεία μας βρίσκεται στο χείλος του γκρεμού, η πρακτική των καταλήψεων πρέπει να σταματήσει». «Ο νέος νόμος για την έρευνα έχει σημαντικές αδυναμίες». «Η Ευρώπη θα βρεθεί ξανά στην πρώτη θέση της επιστήμης και της τεχνολογίας παγκοσμίως μέσω της αριστείας και της ανταγωνιστικότητας». Αυτά λέει ο διεθνώς διάσημος Ελληνας Βιολόγος, διευθυντή του νεοσύστατου Ευρωπαικού Συμβουλίου Εευνας, ενος νέου θεσμού που οδηγεί τις εξελίξεις στη Ενωμένη Ευρώπη στο χώρο της βασικής έρευνας και της επιστημονικής καινοτομίας.

Την περασμένη Τετάρτη, ο Φώτης Καφάτος, έφερε το κορυφαίο επιστημονικό όργανο στην Αθήνα για μια προγραμματισμένη διήμερη συνεδρίαση. Επ’αφορμής αυτού μιλάει σήμερα στην Καθημερινή για τους στόχους της Ευρωπαικής Ερευνας στη Ευρώπη και την συμμετοχή των Ελλήνων ερευνητών σε αυτήν, το πνεύμα που πρέπει να διέπει μια εθνική στρατηγική αν θέλει να είναι νταγωνιστική και εξηγεί πως υλοποιείται μια επιτυχημένη πολιτική. Ο Φώτης Καφάτος όμως, κρούει και τον κώδωνα του κινδύνου λέγοντας πως η εκπαίδευση μας βρίσκεται στο χείλος της καταστροφής. Οταν μάλιστα τον ρωτήσαμε για τις καταλήψεις αντέδρασε με αγανάκτηση λέγοντας «Φτάνει πια» και τονίζοντας πως είναι καιρός να βρεθούν νέοι τρόποι διεκδίκησης αιτημάτων αφού η Παιδεία είναι ο μόνος πραγματικά αναδιανεμητικός μηχανισμός της κοινωνίας μας. Μια μόλις εβδομάδα μετά την ψήφιση του νέου νόμου για την έρευνα και την τεχνολογία στη χώρα μας, οι απόψεις του έχουν ιδιαίτερη σημασία.

Κάτι που εντυπωσιάζει στην δημιουργία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ερευνας, είναι ότι συστάθηκε και λειτούργησε σε λιγότερο από δυο χρόνια. Πως το καταφέρατε αυτό;

Οταν μας κάλεσε ο επίτροπος της Κομισιόν για την έρευνα και την τεχνολογία, Janez Potocnik και μας ζήτησε να αναλάβουμε τη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου έρευνας, προβλεπόταν ότι θα ακολουθηθεί η συνήθης γραφειοκρατική διαδικασία. Την ίδια μέρα, όμως, μόλις έφυγε ο επίτροπος συζητήσαμε και αποφασίσαμε μεταξύ μας να μην περιμένουμε τον επίσημο διορισμό, αλλά να ξεκινήσουμε αμέσως. Αν περιμέναμε να εγκριθεί επίσημα το 7ο πρόγραμμα πλαίσιο για την έρευνα, δεν θα είχαμε καταφέρει τίποτα ακόμα. Αρχίσαμε αμέσως προετοιμασία και μέσα σε ένα χρόνο άτυπης λειτουργίας είχαμε τελειώσει το σχεδιασμό του ERC και είχαμε αποφασίσει πως θα λύναμε τα σημαντικά προβλήματα που θα αντιμετωπίζαμε, όπως τη διασφάλιση της ορθής σύνδεσης μεταξύ των αποφάσεων μας και της εφαρμογής τους. Το επιστημονικό συμβούλιο από την μια πλευρά είχε όλη την επιστημονική αίγλη αλλά έπρεπε να δομήσει και να στελεχώσει αντίστοιχης ποιότητας επιτροπές αξιολόγησης των προγραμμάτων και να εξασφαλίσει την καλή συνεργασία με τον εκτελεστικό μηχανισμό. Η συνεργασία διασφαλίστηκε με τη δημιουργία θέσης Γενικού Γραμματέα ο οποίος θα ήταν το μάτι του επιστημονικού συμβουλίου στην αξιολόγηση των προτάσεων και τη διοίκηση. Το τονίζω αυτό γιατί ο σωστός τρόπος να φτιάξεις έναν αποτελεσματικό οργανισμό είναι ορθές αρχικές επιλογές σε συνδυασμό με άγρυπνη καθοδήγηση. Αισθάνομαι και προσωπικά περήφανος γιατί αυτό το μεγάλο στοίχημα κερδήθηκε.

Τι αλλάζει επι της ουσίας όμως στην παραγωγή της έρευνας;

Καταρχήν όλα γίνονται πολύ γρήγορα έτσι. Απο την στιγμή που πήραμε την πρωτοβουλία και την κατάλαβε και ο αρμόδιος Επίτροπος επιταχύναμε τις συναντήσεις του συμβουλίου και αυτό βοήθησε πολύ στο να παρθούν έγκαιρες αποφάσεις για το τι είδους προκηρύξεις έπρεπε να κάνουμε, να οριστούν οι στόχοι, να δημιουργηθούν άριστες επιτροπές και να συγκεντρωθούν γρήγορα οι προτάσεις. Πρώτος στόχος και πυξίδα ήταν η αριστεία αντί της ανταποδοτικότητας που ήταν παλιότερα. Αυτό περιόριζε την ανταγωνιστικότητα. Αν θες να βρεθείς σαν χώρα ή Ηπειρος στην πρώτη γραμμή της έρευνας πρέπει να διαλέγεις τους καλύτερους. Μόλις έγιναν γνωστές οι προθέσεις και η αποφασιστικότητα μας δημιουργήθηκε ανακούφιση στους επιστημονικούς κύκλους. Ολες οι πετυχημένες χώρες σε αυτό τον τομέα, όπως η Βρετανία, οι ΗΠΑ και η Ελβετία λειτουργούν με κριτήριο την Αριστεία. Αυτό φέρνουμε κι εμείς τώρα στην ευρύτερη Ευρώπη.

Και φαντάζομαι πως αυτό είναι κάτι που δεν συμβαίνει πάντοτε στην Ελλάδα

Στη Ελλάδα και σε πολλές χώρες της Ευρώπης. Η ευρωπαϊκή πολιτική όμως είχε και άλλους στόχους, όπως τη δημιουργία του ενιαίου χώρου. Να φέρει τους ανθρώπους να δουλέψουν μαζί. Χωρίς το στοιχείο της αριστείας όμως η συνεργασία γινόταν γραφειοκρατική διαχείριση και συχνά έπεφτε στο κενό γιατί δεν ήταν ανταγωνιστική προς τον υπόλοιπο κόσμο. Παράδειγμα οι ΗΠΑ, ο Καναδάς, η Ιαπωνία, η Ελβετία

Η υποδοχή των προτάσεων ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Δεχθήκατε περισσότερες από 9000 προτάσεις για χρηματοδότηση ερευνητικών προγραμμάτων.

Οι πιο αισιόδοξες προβλέψεις μιλούσαν για τρεις χιλιάδες προτάσεις. Ηταν πρωτοφανές αυτό που συνέβη.

Πως καταλήξατε στις 550 προτάσεις από τις οποίες 300 τελικά θα χρηματοδοτηθούν;

Η πρώτη απόφαση ήταν ότι εμείς σαν επιστημονικό συμβούλιο δεν θα επέμβουμε σε αυτή τη διαδικασία. Θα ασχολούμασταν μόνο με το να χτίσουμε στέρεο μηχανισμό που θα επέλεγε τις προτάσεις με το σωστό τρόπο. Δεν μπορούσαμε να διανοηθούμε ότι θα υπήρχε έστω και υποψία ότι μπορεί να κάνουμε χατίρια στον ένα ή στον άλλο. Απαγορεύσαμε στους συνεργάτες μας να μας δίνουν πληροφορίες για το περιεχόμενο των συγκεκριμένων προτάσεων. Κρίναμε την αξία των προτάσεων βάσει του ανοίγματος τους σε μελλοντικά επιστημονικά πεδία ώστε να σπάσουμε τα στεγανά. Ενθαρρύναμε προτάσεις που συνδύαζαν βιολογία και φυσική, φιλοσοφία και ιστορία κοκ.

Γιατί δώσατε έμφαση στην διεπιστημονικότητα;

Κάναμε την διεπιστημονικότητα κυρίαρχο ρεύμα όχι για να σταματήσουμε την έρευνα στις «καθαρές» επιστήμες αλλά για να τονώσουμε το κριτήριο της ερευνητικής καινοτομίας. Σχεδόν το 1/3 των προτάσεων είχε αυτό το στοιχείο κάτι που ήταν πρωτοφανές. Οι επιτροπές αξιολόγησης απαρτίστηκαν από ανθρώπους που δουλεύουν σε διαφορετικά πεδία. Ανοίξαμε στις επιτροπές αυτές τη συμμετοχή και σε συνάδελφους εκτός Ευρώπης, τις κάναμε διεθνείς. Τονώσαμε τη παρουσία των γυναικών και πετύχαμε τη συμμετοχή τους κατά το 1/3. Αντίστοιχα φροντίσαμε να συμμετέχουν τόσο νέοι όσο και έμπειροι κριτές γιατί θέλαμε και τον δυναμισμό των πρώτων αλλά και την εμπειρία των δεύτερων. Αναμειξαμε εθνικά τις επιτροπές για να μην δημιουργούνται εύνοιες.

Το στοιχείο της καινοτομίας βέβαια αποδίδεται συνήθως στη ανάπτυξη και τις πρακτικές εφαρμογές που βρίσκουν το δρόμο τους στη βιομηχανία. Αυτός ήταν ο στόχος σας;

Οχι δεν μας απασχολεί άμεσα η βιομηχανία. Δίνουμε έμφαση στην βασική έρευνα η οποία συχνά οδηγεί στην εφαρμοσμένη και άρα στην ανάπτυξη. Δεχθήκαμε εντυπωσιακές προτάσεις και σε περιοχές μεγάλου κοινωνικού η τεχνολογικού ενδιαφέροντος, όπως η ενέργεια και η νανοτεχνολογία.

Απόψε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έρευνας θα συνεδριάσει στη Αθήνα για πρώτη φορά. Η παρουσία σας στην προεδρία του δημιουργεί ευκαιρίες για την Ελληνική επιστημονική κοινότητα;

Οι ευκαιρίες δημιουργούνται από την ίδια την κοινότητα, την ποιότητα της. Το σύστημα του ERC είναι απόλυτα αξιοκρατικό. Θα πετύχουμε μόνο αν καταθέσουμε καλές προτάσεις. Αναλύοντας τα αποτελέσματα 300 προτάσεων μεταξύ των 9000 που υπεβλήθησαν διαπιστώνουμε ότι οι χώρες που πετυχαίνουν είναι αυτές που επενδύουν σοβαρά στην έρευνα και την Παιδεία. Αυτό ισχύει και για τις περιοχές της έρευνας στις οποίες είναι επιτυχείς διάφορες χώρες. Η Γερμανία και το Ισραήλ για παράδειγμα διακρίνονται ιδιαίτερα στις Φυσικές επιστήμες και τις τεχνολογίες, τις οποίες και χρηματοδοτούν αδρά., ενώ η Αγγλία διακρίνεται στις κοινωνικές και βιολογικές επιστήμες στις οποίες έχει δώσει έμφαση. Η Ελλάδα είχε ορισμένες καλές συμμετοχές αλλά δεν είχαμε όση επιτυχία ήλπιζα. Είναι προφανές ότι πρέπει να αναπτυχθεί Εθνική στρατηγική, να επενδύσουμε σοβαρά στην έρευνα με εθνικά κεφάλαια και με απόλυτα αξιοκρατικά κριτήρια. Οσο για τη δική μου παρουσία στα πράγματα ελπίζω πως μπορεί να δημιουργήσει αυτοπεποίθηση στους νέους.

Θα έχετε μάθει βεβαίως ότι αυτές τις μέρες ψηφίζεται ένας νέος νόμος για την έρευνα στη χώρα μας.

Ότι χρειαζόμαστε έναν νόμο αυτό είναι βέβαιο. Ήταν ώριμο το αίτημα. Δεν είχα καιρό να κοιτάξω προσεκτικά τα στοιχεία όμως νομίζω πως εισάγει κάποια καινοτόμα στοιχεία. Όμως πρέπει να δούμε και τις σοβαρές αδυναμίες που συνεχίζουν να υπάρχουν.

Με τον νέο νόμο επιχειρείται ταύτιση της έρευνας με την ανώτατη εκπαίδευση, κάτι που φοβούνται πολλοί ερευνητές. Πως βλέπετε τα εκπαιδευτικά πράγματα στην Ελλάδα;

Πρώτα-πρώτα η έρευνα δεν είναι απλώς η ουρά της παιδείας. Πρέπει να είναι άριστη τόσο εκτός όσο και εντός των Πανεπιστημίων. Τόσο η παιδεία μας όσο και η έρευνα πρέπει να είναι υψηλές εθνικές προτεραιότητες για τη χώρα μας και επιβάλουν διακομματική συναίνεση. Ένα πράγμα για το οποίο είμαι σίγουρος είναι ότι η παιδεία μας είναι στο χείλος της καταστροφής. Η παιδεία δεν είναι μόνο μηχανισμός ανάπτυξης αλλά και ανάδειξης του ατόμου με βάση τις ικανότητες του. Είναι η μόνη ευκαιρία που μπορεί να έχει ένα προικισμένο παιδί από μια φτωχή οικογένεια για να διακριθεί.

Τα παιδιά που κάνουν καταλήψεις όμως θα σας απαντούσαν ότι για αυτό κινητοποιούνται, για να μην ταξικοποιηθεί η εκπαίδευση.

Προφανώς το κύριο θέμα είναι η ποιότητα και όχι η νομική μορφή του Πανεπιστημίου. Η πολιτεία οφείλει να εξασφαλίσει την πρόσβαση στα άριστα παιδιά, όταν χρειαστεί και με υποτροφίες. Πρέπει να είμαστε περήφανοι για το φοιτητικό κίνημα κατά την περίοδο της δικτατορίας, όμως σήμερα φοβάμαι πως ευτελίζουμε την παράδοση του δημοκρατικού πανεπιστημίου με την πρακτική των καταλήψεων που καταστρέφουν την ανώτατη παιδεία και προεκτείνονται σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Φτάνει πια.

Ποιος είναι ο Φώτης Καφάτος

Οταν το 1974, αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας, επέστρεψε ο Φώτης Καφάτος, νεαρός τότε καθηγητής Μοριακής Βιολογίας από το Χαρβαρντ, στην Αθήνα προκειμένου να διδάξει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, συνάντησε μια αποδιαρθρωμένη κατάσταση γεμάτη αγκυλώσεις και προβλήματα. Το καθηγητικό κατεστημένο της εποχής αδυνατούσε να αφομοιώσει τις ιδέες της νεαρής τότε επιστήμης που έφερνε μαζί του, δεν τις κατανοούσε και δεν έδειχνε καμιά διάθεση να ξεβολευτεί. Τα έξι εκείνα πρώτα χρόνια που πέρασε στην Αθήνα, ο Φώτης Καφάτος, ήταν τα χρόνια όπου προσπαθούσε να πείσει τους συναδέλφους του τόσο για την επιστήμη του, όσο και για το θετικό γεγονός της παραμονής του στο Χάρβαρντ ενόσω δίδασκε και στην χώρα μας. Αν στην αυγή της δεκαετίας του ’80 δεν άνοιγε το Πανεπιστήμιο Κρήτης, του οποίου υπήρξε συστατικό στέλεχος, τότε πιθανότατα η Ελλάδα θα είχε στερηθεί τις υπηρεσίες ενός ακόμα διεθνώς διακεκριμένου κορυφαίου Έλληνα επιστήμονα. Εκεί κατόρθωσε να εισάγει ολοκληρωμένα και να θεμελιώσει τις σπουδές και την έρευνα στο αντικείμενο της Μοριακής Βιολογίας και της Βιοτεχνολογίας, δυο πεδίων που αλλάζουν ταχύτατα τον κόσμο μας σήμερα. Εκτός από το πρόγραμμα σπουδών, θεμελίωσε το Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας (ΙΜΒΒ) του ΙΤΕ, το οποίο διαπρέπει διεθνώς σήμερα υπό την διοίκηση του Γιώργου Θηραίου, στενού συνεργάτη του Φώτη Καφάτου.

Ο Φώτης Καφάτος έγινε ευρέως γνωστός τα τελευταία δέκα χρόνια ως διευθυντής του Ευρωπαϊκού εργαστηρίου Μοριακής Βιολογίας, που αποτέλεσε τον τρίτο μεγάλο πυλώνα κατά την διεξαγωγή της αποκωδικοποίησης του ανθρώπινου γονιδιώματος. Σήμερα διευθύνει το επιστημονικό συμβούλιο, του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου έρευνας, ενός νέου θεσμού ο οποίος υπόσχεται να φέρει την Ευρώπη ξανά στην πρώτη θέση της έρευνας και της τεχνολογίας διεθνώς. Σαν άνθρωπος ο Φώτης Καφάτος μπορεί μονάχα να χαρακτηριστεί προσηνής, μειλίχιος και μετριοπαθής. Δείχνει ενδιαφέρον για τα επιστημονικά πράγματα στη Ελλάδα με κάθε ευκαιρία και πρόσφατα κατέθεσε τις παρατηρήσεις του για το νομοσχέδιο που ψηφίστηκε την περασμένη εβδομάδα αναφορικά με την έρευνα στη χώρα μας. Οπως λέει ο Γιώργος Θηραίος «όταν όλοι οι άλλοι βγαίνουν στη σύνταξη, ο Φώτης Καφάτος θέτει στόχους δεκαπενταετίας». Γιατί δεν βρίσκεται στη Ελλάδα; Γιατί ήταν αδύνατο να τον στερήσουμε από τον υπόλοιπο κόσμο και ιδιαίτερα από την Ευρώπη.

Αριστεία και Ανταγωνιστικότητα

Στις 18 Οκτωβρίου του 2005, τα 22 μέλη του επιστημονικού συμβουλίου όπως είχαν επιλεγεί και προταθεί στην Κομισιόν απο μια ανεξάρτητη επιτροπή «Σοφών», και τα αντιπροσωπευτικά όργανα των ερευνητών της Ευρώπης συναντήθηκαν για πρώτη φορά προκειμένου να ιδρύσουν το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ερευνας, ένα όργανο που στόχος του είναι να οδηγήσει ξανά την Ευρώπη στην πρώτη θέση της καινοτομίας και της επιστήμης. Μόλις δυο χρόνια μετά, κατά παράβαση των Ευρωπαϊκών γραφειοκρατικών διαδικασιών, το ERC όντως οδηγεί τις εξελίξεις χρηματοδοτώντας τις πιο προωθημένες επιστημονικές ιδέες. Στα πλαίσια του 7ου προγράμματος πλαισίου, το ERC κατόρθωσε να προσελκύσει περισσότερες από 9000 προτάσεις χρηματοδότησης καινοτόμων ερευνητικών προγραμμάτων από όλους τους κλάδους, ξεπερνώντας κάθε προσδοκία και δείχνοντας οτι στην Ευρώπη σήμερα υπάρχει τεράστιο ανεκμετάλλευτο επιστημονικό και αναπτυξιακό δυναμικό. Αυτό το κατάφερε αλλάζοντας το δόγμα του ενιαίου Ευρωπαϊκού χώρου έρευνας. Αντί της αναλογικής κατανομής των κονδυλίων, έθεσε ως κύριες παραμέτρους την αριστεία, την καινοτομία, την διεπιστημονικότητα και την αξιοκρατία.

Advertisements
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: