Ανθρωπος και Μηχανή 1- η γλώσσα

2Ξεκίνησα αυτό το blog δημοσιεύοντας ένα καταπληκτικό βίντεο που βρήκα στο youtube με τίτλο the machine is us(ing) us. Αυτό το Σαββατοκύριακο επιστρέφω στο αγαπημένο μου θέμα με δυο δημοσιεύματα στην Καθημερινή. Κατ’εξαίρεσιν θα τα δημοσιεύσω και τα δυο μια ημέρα πριν βγούν στην εφημερίδα εδώ. Στο τέλος του πρώτου κειμένου μπορείτε να ξαναδείτε και το βίντεο.

Κατά τη δεκαετία του ’90, ο διευθυντής του Εργαστηρίου υπολογιστών του ΜΙΤ και ίσως ο μεγαλύτερος Γκουρού των Νέων τεχνολογιών, Μιχάλης Δερτούζος προέβλεψε στο βιβλίο του Τι Μέλλει γενέσθαι οτι θα μπορούσαμε ήδη απο την δεκαετία που διανύουμε να επικοινωνήσουμε με τους υπολογιστές μας χρησιμοποιώντας φυσική γλώσσα. Ο Δερτούζος θεωρούσε πως ήταν κρίσιμη η ανάπτυξη της γλωσσικής τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης για την ολοκλήρωση της Ψηφιακής αγοράς, όπου θα μπορούσαμε να μεταφέρουμε ένα μεγάλο κομμάτι των δραστηριοτήτων μας, απο την εκπαίδευση ως την οικονομία αλλά ακόμα και ένα τμήμα των καθημερινών μας σχέσεων. Εν έτει 2008, οι απόψεις του Δερτούζου εξακολουθούν να εμπνέουν τις έρευνες των επιστημόνων σε όλο τον κόσμο αλλά η πρόβλεψη του δεν βγήκε αληθινή.

Ενας άλλος απο τους μεγάλους γκουρού των Νέων τεχνολογιών, ο Tim Berners Lee, ο οποίος δημιούργησε τον παγκόσμιο ιστό στο Ευρωπαικό Εργαστήριο Σωματιδιακής Φυσικής – CERN τη δεκαετία του ’80, έχει εδώ και μερικά χρόνια προτείνει πως η επόμενη επανάσταση θα είναι ο σημασιολογικός ιστός (semantic web), όπου οι υπολογιστές θα επικοινωνούν με γλωσσικά νοήματα, όπως οι άνθρωποι γλυτώνοντας μας απο ένα μεγάλο κομμάτι των καθημερινών μας συναλλαγών. Μερικές απο τις πρώτες εφαρμογές αυτών των τεχνολογιών βρίσκει κανείς σε ηλεκτρονικά καταστήματα όπως το Amazon, όπου το βιβλιοπωλειο μαθαίνει απο τις προτιμήσεις των πελατών του και τους προτείνει άλλους τίτλους βιβλίων, προγράμματα σύγκρισης τιμών, όπως το gocompare.com ενω σε κάποιες περιπτώσεις εφαρμόστηκαν στην Μεγάλη Βρεττανία ακόμα και προγράμματα διάγνωσης απλών ασθενειών. Στην διεύθυνση alicebot.org οι χρήστες του internet μπορούν να συνομιλήσουν με ένα τέτοιο πρόγραμμα ακριβώς όπως και με οποιονδήποτε σε ένα chat room. Ολα τα παραπάνω όμως αφορούν εφαρμογές που εξαντλούνται σε κλειστά και σαφώς ορισμένα λεκτικά σύνολα.

Η γλώσσα έχει αποδειχτεί ως σήμερα μια φοβερά πολύπλοκη υπόθεση για να την καταλάβουν οι «έξυπνοι» υπολογιστές μας. Η επιστήμη της τεχνητής νοημοσύνης η οποία είναι κομμάτι των Γνωσιακών επιστημών πέρασε μεγάλη κρίση κατά τις δεκαετιες του ’80 και του ’90, όμως τώρα χάρη στο internet απο την μια και την παρέμβαση της στα πεδία της ψυχολογίας και της Φιλοσοφίας απο την άλλη δημιουργεί ξανά την αισιοδοξία οτι ίσως η μέρα που θα δούμε μηχανές να σκέφτονται ή να επικοινωνούν μαζί μας με φυσικό τρόπο, δεν είναι πολύ μακριά.

ΜπούκηΗ Βασιλική Μπούκη, ειναι καθηγήτρια Τεχνητής Νοημοσύνης στο Πανεπιστήμιο του Wesminster της Μ. Βρεττανίας ασχολείται εδώ και είκοσι χρόνια συστηματικά με την ανάλυση της γλώσσας και την μεταφορά της σε συμβολικό κώδικα που να καταλαβαίνουν οι υπολογιστές ώστε να μπορέσουν μια μέρα να επικοινωνήσουν μεταξύ τους αλλά και μαζί μας με φυσικό τρόπο.

«Ξεκίνησα προσπαθώντας να συντάξω μια σημασιολογική γραμματική, όπου θα μπορούσαμε να αποδώσουμε το νόημα και οχι τη δομή μιας πρότασης για ερωτήσεις που ζητούν εξηγήσεις. Να καταλάβουν και να απαντήσουν οι υπολογιστές δηλαδή στο «γιατί» έγινε κάτι» λέει. Για να καταλάβει πως δουλεύει ο μηχανισμός έπρεπε να ανατρέξει στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μαθαίνουν. «Πρόκειται για το δεύτερο στάδιο στη διαδικασία της μάθησης. Πρώτα προσλαμβάνουμε τις νέες πληροφορίες και μετά τις ενώνουμε με τις πληροφορίες που ήδη κατέχουμε. Προκύπτουν συγκρούσεις, όμως, ανάμεσα σε αυτά που γνωρίζουμε και αυτά που μαθαίνουμε και τότε ρωτάμε γιατί. Ο απώτερος σκοπός αυτών των ερευνών είναι η εφαρμογή τους σε υπολογιστικά προγράμματα εκπαιδευτικών συστημάτων» εξηγεί η ίδια. Μαζί με τους συναδέλφους της στο Westminster έφτιαξε το Prosperus ένα πρόγραμα που προσπαθεί ακριβώς να αναλύσει φυσικές ερωτήσεις και προς το παρόν εφαρμόζεται πειραματικά εντός του Πανεπιστημίου, ο απώτερος σκοπός του όμως είναι να εφαμοστεί στην εκπαίδευση και το internet.

«Το πρόβλημα είναι οτι η μεταφορά της φυσικής γλώσσας σε σύμβολα δεν μπορεί να γίνει εύκολα για δύο λόγους. Ο πρώτος λόγο είναι οτι η φυσική γλώσσα εχει αμφισημία. Ρωτάμε διαφορετικά νοήματα με τις ίδιες λέξεις και προτάσεις. Το άλλο είναι πως η ανθρώπινη εμπειρία είναι πολύ πιο ευρεία απο την προκαθορισμένη γνώση που πρέπει να δώσουμε στο μηχάνημα. Αν με ρωτήσετε τι ώρα είναι και σας απαντήσω πως ο ταχυδρόμος δεν ήρθε ακόμα, θα καταλάβετε περίπου τι ώρα είναι. Φαντάζει άσχετο όμως σε μια βάση δεδομένων ώστε να το καταλάβει μια μηχανή».

Το 2006 η Βασσιλική Μπούκη και ο συνάδελφος της Α. Πρωτοψάλτης πήραν το βραβείο του καλύτερου επιστημονικού άρθρου στο συνέδριο ED MEDIA περιγράφοντας πως το υπερκείμενο στο internet (hypertext) αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε και προτείνει ένα νέο γνωστικό μοντέλο για τον τρόπο ανάγνωσης στο διαδίκτυο. Βασική ιδέα των ερευνητών ήταν πως το διάβασμα στην οθόνη είναι πιο επιφανειακό, όμως ταυτόχρονα πιο παραγωγικο στην αναζήτηση και τον εντοπισμό πληροφοριών. Η Β. Μπούκη προσπαθεί τώρα να εφαρμόσει τις γνώσεις της απο την τεχνητή νοημοσύνη σε προγράμματα που θα εφαρμοστούν στην εκπαίδευση και το internet. «Σίγουρα η τεχνολογία δεν μας βοηθάει μόνο να καταλάβουμε τους πολυπλοκους μηχανισμούς της γλώσσας, αλλά αλλάζει και τον τρόπο με τον οποιο μαθαίνουμε. Τα επόμενα χρόνια θα καταλάβουμε πολυ καλύτερα τους μηχανισμούς της, όμως θα αλλάξουμε και συμπεριφορά». Είναι καλύτερο αυτό η χειρότερο άραγε; «Είναι απλώς διαφορετικό» απαντά ίδια.


Ποιά είναι

Η Βασιλική Μπούκη γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών (Φ.Π.Ψ.). Εκανε μεταπτυχιακά στις «Γνωσιακές Επιστήμες» (Cognitive Science)στο Πανεπιστήμιο του Essex όπου και ολοκλήρωσε τη διδακτορικής της διατριβή με θέμα Προγράμματα επικοινωνίας σε φυσική γλώσσα για διδακτικούς σκοπούς, το 1995. Είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Westminster του Λονδίνου. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν: ανάλυση φυσικής γλώσσας, χρήση υπολογιστών στην εκπαίδευση, επίδραση της τεχνολογίας στις γνωστικές διαδικασίες. Ζει στο Λονδίνου αλλά φροντίζει να περνά αρκετό καιρό στην Αθήνα. Πιστεύει ότι οι υπολογιστές είναι το μέλλον αλλά ότι τελικά δε θα μιλήσουν ποτέ οποιαδήποτε «φυσική γλώσσα».

Advertisements
  1. Το φιλοσοφικό θέμα που προκύπτει είναι αν η οποιαδήποτε νοημοσύνη φυσική ή τεχνητή μπορεί να κατανοήσει τους μηχανισμούς λειτουργίας του ίδιου της εαυτού. Αν δηλαδή ένα σύστημα πεπερασμένης πολυπλοκότητας μπορεί να κατανοήσει την πολυπλοκότητα της ίδιας του της ύπαρξης.

    Η απάντηση στο ερώτημα είναι μάλλον όχι, αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν θα μπορέσει ποτέ να καταλάβει τους νόμους της λειτουργίας της ίδιας του της σκέψης, η σκέψη του θα βρίσκεται πάντα ένα βήμα πιο μπροστά από την κατανόηση της λειτουργίας της.

    Ας το σκεφτούμε αυτό με ένα παράδειγμα. Ο σκύλος μας μπορεί να μάθει να μας φέρνει τις παντόφλες, ποτέ δεν θα μπορέσει να μάθει τριγωνομετρία. Εμείς μπορούμε να μάθουμε τριγωνομετρία, δεν μπορούμε όμως να κατανοήσουμε τον τρόπο που δουλεύει το μυαλό μας. Η κατανόηση της λειτουργίας του δικού μας μυαλού ίσως προϋποθέτει έναν ανώτερο εγκέφαλο.

    Αυτό δεν αναιρεί τον στόχο της τεχνητής νοημοσύνης αν και «κονταίνει» τις φιλοδοξίες σε σχέση με αυτές που υπήρχαν την δεκαετία του 80. Η σύγχρονη τάση δεν είναι πλεον η αντιγραφή της ανθρώπινης νοημοσύνης (εφόσον δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τους μηχανισμούς της), είναι η επίτευξη μιας νοημοσύνης που μπορεί να ζήσει μέσα σε μηχανές.

    Αυτό είναι απολύτως λογικό αν σκεφτούμε ότι οι υπεραντλαντικές πτήσεις απέχουν από το να μιμούνται το πέταγμα των γλάρων αλλά σε πηγαίνουν στον προορισμό σου αρκετά αποτελεσματικά.

  2. Δεν είστε οπαδός του επιστημονικού ντετερμινισμού βλέπω :-)

  3. Κάθε άλλο, απλά αναγνωρίζω στην Αιτία το δικαίωμα να ύπαρχει ακόμα και εκεί που εγώ δεν μπορώ να την κατανοήσω :-)

    • karterios
    • 10 Φεβρουαρίου 2008

    Φοβερά ενδιαφέρον και το θέμα και το σχόλιο.Επιτρέψτε μου 2-3 γρήγορες σκέψεις.Ειναι η ανθρώπινη ευφυία καθ’εικόνα και ομοιωση με αυτο που ο Τρύφων ονομάζει Αιτία?Εν δυνάμει μπορει να ταυτιστει μαζύ της?Πιστεύω ΝΑΙ.Μπορει το μηχάνημα να ταυτιστεί με τις λέξεις, τις ένοιες και τις αιτίες τους?Παρ’ολο που ο αρχιτέκτων στο matrix ειχε αναλύσει την ανθρώπινη εξίσωση μέχρι απειροελάχιστου,γνωρίζω πως ΟΧΙ.Εαν ο Θεός (Αιτία)δεν ρίχνει ζάρια τότε ο λόγος βρίσκεται πέρα απο το digital του δυισμου της στατιστικής πιθανότητας και του αβέβαιου.Επειδή όμως ζούμε μέσα σ΄αυτά θα διατυπώσω την αιρετική άποψη της Κβαντικής οτι ο παρατηρητής μέσω της συνήδεισης του οχι μόνο παρατηρεί αλλά και διαμορφώνει την πραγματικότητα.Ναι το Α.Ι.μπορει να βοηθήσει κάποιους διανοιακούς οπως ο γράφων ν’αντιληφθούμε τα ορια του δυισμου και να πλησιάσουμε την Αιτία λέγοντας και μεις μαζύ με τον Αινστάιν»Θέλω να μάθω το μυαλό του Θεού» (ή του Ανθρώπου δεν θυμάμαι)

    • trifont
    • 10 Φεβρουαρίου 2008

    @Karterios

    Έγραψα την λέξη αιτία με κεφαλαία επειδή αποτελεί την θεότητα του ντετερμινισμού στον οποίο αναφέρθηκε ο Τσιμιτάκης, είμαι ένα είδος αγνωστικιστή άθεου. Πιό δόκιμο ίσως ήταν να χρησιμοποιήσω την λέξη «αιτιότητα».

    Κατά τα άλλα οι λέξεις και τα νοήματα που αποκτούν υπόσταση μέσα στην ανθρώπινη συνείδηση, δεν πιστεύω ότι μπορούν να αποκτήσουν την ίδια υπόσταση στο context μιας μηχανής. Αυτό όμως κατά την γνώμη μου δεν κάνει αδύνατη την δημιουργία και ύπαρξη μιας κάποιας άλλης «μη ανθρώπινης» νοησύνης που «σκέφτεται» με άλλους μη ανθρώπινους όρους.

    Εκεί κολάει και το παράδειγμα με τα αεροπλάνα. Δεν είναι μεγάλοι γλάροι, είναι τεχνητά, και όμως πετάνε. Κατά αναλογία κάποιο λογισμικό δεν θα είναι «ανθρώπινα έξυπνο», δεν θα σκέφτεται με «λέξεις» και «ανθρώπινες» έννοιες αλλά θα μπορεί να παράγει «έξυπνα» αποτελέσματα. Αν θέλουμε το ονομάζουμε τεχνητή νοημοσύνη.

    Αυτό που θεωρώ δύσκολο ή αδύνατο είναι να αντιγράψουμε την ανθρώπινη νοημοσύνη επειδή έχουμε δυσκολία να κατανοήσουμε την λειτουργία της. Πιθανότατα δεν έχουμε και λόγο να το κάνουμε.

    Την δεκατετία του 80 υπήρχαν πολλά προγράμματα που έτρεχαν πάνω στην Α.Ι. με πολύ φιλόδοξους στόχους και φτωχά τελικά αποτελέσματα. Σήμερα η έρευνα έχει περάσει σε ποιό πρακτικούς στόχους π.χ. αναγνώριση φωνής, αναγνώριση εικόνας, διασύνδεση χρήστη με Η/Υ, machine learning κλπ

  4. Πολύ ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις. Νομίζω ότι το θέμα που θίγει ο ‘Τρύφων’ στο πρώτο μήνυμα για το αν «ένα σύστημα πεπερασμένης πολυπλοκότητας μπορεί να κατανοήσει την πολυπλοκότητα της ίδιας του της ύπαρξης» έχει ‘απαντηθεί’ (τουλάχιστον μέχρι να καταλήξουμε σε κάτι άλλο) από τον Godel (1931) και το «incompleteness theorem(s)». Ακόμα και την εποχή που η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) ήταν ένα ‘πολλά υποσχόμενο πεδίο’, η βασική της αρχή ήταν να ορίζεις πάντα τον ‘κλειστό κόσμο’ (close world) στον οποίο δουλεύεις.
    Πάντως αυτή τη στιγμή η ΤΝ φαίνεται να χάνει χώρο υπέρ της ‘Συλλογικής Νοημοσύνης’. (collective intelligence).

  5. Vassiliki, ακριβώς τον Godel είχα στο μυαλό μου αν και δυσκολεύομαι να κατανοήσω την αντιστοιχία της «κατανόησης» με την «αυτοεπιβεβαίωση» της ορθότητας των προτάσεων που θέτει ο Godel μέσα σε ένα κλειστό αξιωματικό σύστημα. Υπάρχει κάποια σχετική βιβλιογραφία;

  6. Hi Τρύφων, ένα βιβλίο που βρίσκω ενδιαφέρον σε αυτό το θέμα είναι το «Godel’s Proof» των Ernest Nagel, James Roy Newman, Douglas R. Hofstadter, 2001, NY University Press. Το επιχείρημα είναι ότι βασισμένοι στις ‘αποδείξεις του Godel’ μπορούμε με ‘ασφάλεια’ να συμπεράνουμε ότι οι υπολογιστές δεν μπορούν να ‘σκεφτούν’. Δεν ξέρω αν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά. Είμαι σίγουρη ότι υπάρχουν και πολλά άλλα.

  7. Vassiliki, ευχαριστώ. Από μια ματιά που έριξα στα περιεχόμενα του βιβλίου στο amazon είναι φαίνεται να είναι μια αναλυτική απόδειξη των θεωρημάτων του Goedel. Δεν ξέρω αν έχει σχάση με Τ.Ν.

  8. Με Τ.Ν. έχει σχέση.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: